El Bileği Kırığı (Radius Alt Uç Kırığı)
El bileği kırığı (tıbbi adıyla distal radius kırığı veya radius alt uç kırığı), ön kolun en kalın kemiği olan radiusun el bileğine yakın alt ucunda meydana gelen ve insan vücudunda en sık karşılaşılan kemik kırıklarından biridir. Genellikle açık el üzerine düşme sonucunda gelişen bu durum; bilekte şiddetli ağrı, hızla artan şişlik, şekil bozukluğu ve hareket kısıtlılığı ile kendini gösterir. Kırığın yapısına göre alçı-atel uygulaması veya plak-vida ile cerrahi sabitleme yöntemleriyle tedavi edilir.
El Bileği Kırığı (Radius Alt Uç Kırığı) Nedir?
El bileği kırığı, tıbbi literatürde distal radius kırığı veya radius alt uç kırığı olarak adlandırılan, ön kolu oluşturan iki uzun kemikten daha büyük olan radius kemiğinin el bileği eklemine komşu alt bölümünde bütünlüğünün bozulmasıdır. El bileği; ön koldaki radius ve ulna kemiklerinin alt uçları ile elin tarak kemikleri arasında dizilmiş sekiz adet küçük karpal kemiğin bir araya gelmesiyle oluşan son derece karmaşık ve hareketli bir eklem sistemidir. Bu eklemde yükün büyük bölümünü radius kemiğinin genişlemiş alt ucu taşır. Bu nedenle düşme veya çarpma sırasında el ayasından bileğe iletilen mekanik kuvvet ilk olarak radius alt ucunda yoğunlaşır ve kırıkların büyük çoğunluğu bu bölgede meydana gelir.
Radius alt uç kırıkları, kırık hattının eklem yüzeyine uzanıp uzanmamasına, kemik parçalarının yer değiştirme (deplasman) derecesine ve kırığın oluş mekanizmasına göre farklı alt tiplere ayrılır. El ayası açıkken elin sırt kısmına doğru bükülerek düşülmesi sonucunda kırık parçanın el sırtına doğru kaydığı en yaygın tipe Colles kırığı adı verilir. El bileği içe doğru bükülüyken el sırtı üzerine düşülmesiyle kırık uçların avuç içine doğru açılanmasına ise Smith kırığı denir. Kırık hattının doğrudan el bileği eklem yüzeyini ilgilendirdiği ve eklem kıkırdağında basamaklanma yarattığı durumlar ise eklem içi (intraartiküler) kırıklar olarak sınıflandırılır ve el bileğinin gelecekteki hareket açıklığı açısından çok daha hassas bir tedavi planlaması gerektirir.
El Bileği Kırığı Belirtileri Nelerdir?
Radius alt uç kırığı meydana geldiği anda hastaların büyük kısmında travma bölgesinde belirgin klinik bulgular ortaya çıkar. Bazı çatlak tarzı ayrılmamış (non-deplase) kırıklarda şikayetler şiddetli bir bilek burkulması ile karıştırılabilirken, parçalı veya yer değiştirmiş kırıklarda tablo çok daha dramatiktir. Başlıca belirtiler şunlardır:
- Ani ve şiddetli bilek ağrısı: Düşme veya darbe anında el bileğinde başlayan, el veya ön kol hareket ettirilmeye çalışıldığında ya da bölgeye dokunulduğunda keskinleşen ağrı en temel bulgudur.
- Hızla gelişen şişlik (ödem) ve morarma: Kırık kemik uçlarından ve çevre yumuşak dokulardan sızan kanama ile doku ödemi nedeniyle el bileği çevresinde, el sırtında ve parmak köklerinde kısa sürede şişlik ve cilt altı ekimoz (morarma) gelişir.
- Şekil bozukluğu (deformite): Kırık kemik parçasının yer değiştirdiği durumlarda el bileği normal anatomik dizilimini kaybeder ve yandan bakıldığında çatal sırtı veya süngü görünümü olarak tanımlanan tipik bir eğrilik fark edilir.
- Hareket kısıtlılığı ve güç kaybı: Hasta el bileğini yukarı kaldırmakta, aşağı bükmekte veya ön kolunu avuç içi yukarı-aşağı bakacak şekilde döndürmekte (supinasyon ve pronasyon) ciddi güçlük yaşar; parmaklarla bir nesneyi kavramak ağrı nedeniyle imkansız hale gelebilir.
- Parmaklarda uyuşma ve karıncalanma: Kırık parçaların veya gelişen şiddetli ödemin el bileği kanalından (karpal tünel) geçen median sinire baskı yapması sonucunda başparmak, işaret ve orta parmaklarda uyuşma, karıncalanma veya iğnelenme hissi oluşabilir.
El bileğinde hafif bir travma sonrasında parmakların hareket edebiliyor olması kırık olmadığı anlamına gelmez. Pek çok hasta parmaklarını oynatabildiği için durumu basit bir incinme sanarak hekim başvurusunu geciktirebilmektedir; oysa ayrılmamış bir kırığın tedavisiz kalması kemik uçlarının sonradan kaymasına yol açabilir.
Nedenleri ve Risk Faktörleri Nelerdir?
El bileği kırıklarının en yaygın nedeni, dengesini kaybeden bir kişinin refleks olarak kendini korumak amacıyla kolunu öne uzatması ve açık el üzerine düşmesi sonucunda vücut ağırlığının tümüyle el bileğine binmesidir. Bu travma mekanizması her yaş grubunda görülebilmekle birlikte, kırığa yol açan enerjinin büyüklüğü yaşa ve kemik kalitesine göre farklılık gösterir.
- Genç ve aktif bireylerde yüksek enerjili travmalar: Spor yaralanmaları (kayak, paten, bisiklet, futbol, basketbol), yüksekten düşmeler, motosiklet veya araç içi trafik kazaları ve iş kazaları genç erişkinlerde sağlam kemik dokusunu kırabilecek düzeyde yüksek enerji oluşturur ve çoğunlukla parçalı veya eklem içi kırıklara neden olur.
- İleri yaş ve osteoporoz (kemik erimesi): Kemik mineral yoğunluğunun azaldığı osteoporoz hastalarında kemik dokusunun gözenekli yapısı kırılganlığı artırır. Bu grupta ev içinde halıya takılma, buzlu zeminde kayma veya ayakta durulan seviyeden basit bir düşme gibi düşük enerjili travmalar bile ciddi radius alt uç kırıklarıyla sonuçlanabilir.
- Kemik sağlığını zayıflatan faktörler: Menopoz sonrası dönem, uzun süreli kortikosteroid (kortizon) kullanımı, D vitamini ve kalsiyum eksikliği, hareketsiz yaşam tarzı ve sigara kullanımı kemik dayanıklılığını düşürerek kırık riskini artıran önemli etkenlerdir.
- Denge ve görme bozuklukları: Yaşlı bireylerde baş dönmesi, yürüme dengesizliği, kas kuvvetsizliği veya görme keskinliğinin azalması düşme sıklığını artırarak el bileği kırıklarına zemin hazırlar.
Tanı Yöntemleri Nelerdir?
El bileği travması sonrasında doğru tanı konulması ve kırığın tüm ayrıntılarıyla haritalandırılması, uygulanacak tedavinin başarısını doğrudan belirler. Ortopedi ve travmatoloji uzmanı tarafından yapılan değerlendirme şu aşamalardan oluşur:
- Ayrıntılı fizik muayene ve nörovasküler kontrol: Hekim öncelikle düşme şeklini sorgular, bilekteki şişlik, açık yara veya şekil bozukluğunu inceler. Kırık komşuluğundan geçen radial ve ulnar atardamar nabızları, parmak uçlarındaki kan dolaşımı (kapiller dolum) ile median, ulnar ve radial sinirlerin duyu ve motor fonksiyonları titizlikle kontrol edilir.
- İki yönlü el bileği röntgeni (direkt grafi): Tanının temel taşı ön-arka ve yan planda çekilen standart röntgen grafileridir. Röntgen görüntülerinde kırık hattının yeri, kemikteki kısalma miktarı, kırık parçaların açılanma yönü, eklem yüzeyinin etkilenip etkilenmediği ve eşlik eden ulna alt uç (stiloid) kırığı olup olmadığı değerlendirilir.
- Bilgisayarlı tomografi (BT): Özellikle kırık hattının el bileği eklem içine uzandığı çok parçalı kırıklarda, eklem yüzeyindeki çökme veya basamaklanma miktarını milimetrik olarak ölçmek ve ameliyat sırasında plak-vidaların yerleştirileceği planı netleştirmek amacıyla bilgisayarlı tomografi çekilir.
- Manyetik rezonans görüntüleme (MR): Kırığa eşlik eden karpal bağ yaralanmaları (örneğin skafolunat bağ yırtığı), triangular fibrokartilaj kompleks (TFCC) hasarı veya röntgende ilk günlerde seçilemeyen gizli skafoid kemik kırığı şüphesinde MR görüntülemeden yararlanılır.
Tedavi Seçenekleri Nelerdir?
Radius alt uç kırıklarında tedavinin temel amacı; bozulan kemik dizilimini ve eklem yüzeyinin pürüzsüzlüğünü yeniden sağlamak, kemik kaynayana kadar bu dizilimi korumak ve hastanın el bileği ile parmak hareketlerini ağrısız şekilde geri kazanmasını desteklemektir. Tedavi seçimi kırığın tipine, kayma miktarına, hastanın yaşına, mesleğine ve aktivite düzeyine göre hekim tarafından kişiselleştirilir.
- Ameliyatsız (konservatif) tedavi — Kapalı redüksiyon ve alçı/atel: Kemik uçlarının hiç kaymadığı sabit (stabil) kırıklarda doğrudan alçı veya özel el bileği ateli uygulanır. Kemik uçlarında hafif kayma varsa, anestezi veya sedasyon altında hekim tarafından elle düzeltme (kapalı redüksiyon) yapılarak kemik uçları karşı karşıya getirilir ve ön kolu saran alçıya alınır. Alçı sürecinde kırığın alçı içinde tekrar kayıp kaymadığını izlemek için ilk haftalarda düzenli kontrol röntgenleri çekilir.
- Cerrahi tedavi — Plak ve vida ile açık redüksiyon ve internal fiksasyon (ORİF): Kırık parçaların alçı içinde duramayacak kadar kararsız (instabil) olduğu, eklem yüzeyinde basamaklanma bulunduğu, kapalı düzeltmeye rağmen kemikte kısalma veya açılanmanın sürdüğü durumlarda ameliyat gerekir. Günümüzde en sık uygulanan yöntem, el bileğinin iç (volar) yüzünden yapılan kesiyle kırık parçaların anatomik yerine oturtulması ve titanyum kilitli anatomik plak ile vidalar yardımıyla sabitlenmesidir.
- Kapalı telli sabitleme (K-teli) veya eksternal fiksatör: Seçilmiş bazı kırık tiplerinde cilt üzerinden gönderilen ince metal tellerle (Kirschner teli) veya çok parçalı, açık yaralı kırıklarda kemik dışından kurulan çerçeve sistemleriyle (eksternal fiksatör) sabitleme yapılabilir.
Ameliyat Sonrası Süreç, Hareket Kısıtlılığı ve Rehabilitasyon
El bileği kırığı ameliyatı (plak ve vida uygulaması) veya alçı tedavisinin tamamlanmasının ardından hastaların en sık karşılaştığı ve endişe duyduğu durum el bileğinde hareket kısıtlılığı, sertlik, elini yukarı kaldıramama ve ön kolu döndürememe yakınmalarıdır. Kırık iyileşmesi sırasında eklem kapsülünün, bağların ve tendonların bir süre hareketsiz kalması ile cerrahi bölgedeki doku iyileşmesi (ödem ve skar dokusu), dikişler alındıktan veya alçı çıkarıldıktan hemen sonra bileğin eski esnekliğinde çalışmasını engeller. Bu dönemde kontrollü rehabilitasyon tedavinin ayrılmaz bir parçasıdır:
- Erken parmak ve omuz hareketleri: Daha alçı veya bandaj dönemindeyken bileğin içinde kalmadığı parmakların düzenli olarak açılıp kapatılması, el sırtındaki şişliğin dağılması ve tendonların yapışmaması için hayati önem taşır. Aynı şekilde dirsek ve omuz ekleminin hareketsiz bırakılmaması donuk omuz gelişimini önler.
- Kademeli bilek egzersizleri ve fizik tedavi: Ameliyatı yapan ortopedi uzmanının kemik sabitlemesinin sağlamlığına ve yara iyileşmesine göre izin verdiği tarihte el bileğini yukarı-aşağı bükme ve ön kolu döndürme egzersizlerine başlanır. Egzersizler hekimin ve fizyoterapistin tarif ettiği şekilde, ağrı ve zorlama eşiğine dikkat edilerek kademeli olarak artırılmalıdır.
- Röntgen kontrollerinin hekim tarafından değerlendirilmesi: Ameliyat sonrası çekilen röntgenlerde metal plak ve vidaların kemik içindeki üç boyutlu duruşu, çekim açısına bağlı olarak iki boyutlu film üzerinde birbiriyle üst üste binmiş veya eklem hizasına yakınmış gibi görünebilir. Bu nedenle röntgen görüntülerinin yapay zeka araçlarıyla veya uzman olmayan kişilerce yorumlanması yanıltıcı kaygılara yol açabilir; vidaların konumu ve kemik kaynaması mutlaka ameliyatı gerçekleştiren ortopedi ve travmatoloji uzmanı tarafından değerlendirilmelidir.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
El bileği üzerine düşme sonrasında ağrı, şişlik veya hareket güçlüğü varsa vakit kaybetmeden bir ortopedi uzmanına başvurulmalıdır. Alçı tedavisi gören veya plak-vida ameliyatı olmuş hastalarda ise aşağıdaki acil uyarı bulgularından herhangi biri gelişirse randevu günü beklenmeden derhal hekime veya acil servise başvurulması gerekir:
- Alçı veya sargı içinde parmakların morarması, soluklaşması, buz gibi soğuması veya şiddetli şişmesi (dolaşım bozukluğu ve kompartman sendromu işareti olabilir)
- Parmaklarda yeni başlayan veya giderek artan şiddetli uyuşma, karıncalanma, elektrik çarpması hissi ya da parmakları hareket ettirememe
- Ameliyat yarasında artan kızarıklık, belirgin ısı artışı, kötü kokulu veya iltihaplı akıntı, yara dudaklarında açılma ve yüksek ateş (cerrahi alan enfeksiyonu açısından acil hekim kontrolü gerektirir)
- Ağrı kesicilere ve kolu yüksekte tutmaya rağmen dinmeyen, giderek şiddetlenen zonklayıcı ağrı
Yaşam Tarzı ve Korunma Önerileri
El bileği kırıklarından korunmak ve kırık sonrası kemik iyileşmesini en üst düzeyde desteklemek için günlük yaşamda alınabilecek etkili önlemler bulunmaktadır:
- Kemik sağlığını güçlendirin: Yeterli kalsiyum ve D vitamini alımına özen gösterin; özellikle menopoz sonrası kadınlarda ve ileri yaş bireylerde kemik yoğunluğu ölçümü (DEXA) yaptırarak osteoporoz varsa hekim kontrolünde tedavisini aksatmayın.
- Düşme riskini azaltın: Ev içinde kaygan halıları sabitleyin, banyo ve koridorlarda tutunma barları ile yeterli aydınlatma kullanın; kış aylarında buzlu zeminlerde kaymaz tabanlı ayakkabılar tercih edin.
- Spor yaparken koruyucu ekipman kullanın: Paten, kaykay, snowboard ve bisiklet gibi düşme riski yüksek sporlarda darbeyi emen el bileği koruyucuları (bileklik) takın.
- İyileşme döneminde sigaradan uzak durun: Sigara kullanımı kemik dokusunun kanlanmasını bozarak kırık kaynamasını geciktirir ve yara iyileşmesi sorunlarını artırır.
- Hekim önerisi olmadan yüklenmeyin: Kemik kaynaması röntgenle doğrulanmadan kırık el ile ağır poşet taşımayın, el üzerine abanarak kalkmayın ve verilen ev egzersiz programını düzenli uygulayın.
Sık Sorulan Sorular
El bileği kırığı ameliyatı sonrası hareket kısıtlılığı ne zaman geçer?
Plak ve vida ameliyatı veya alçı sonrasında el bileğinde ilk haftalarda sertlik, bileği yukarı kaldıramama ve döndürememe sık görülür. Dikişler alındıktan ve yara iyileştikten sonra hekimin başlattığı düzenli egzersizler ve fizik tedavi ile hareket açıklığı genellikle 6 ila 12 hafta içinde kademeli olarak belirgin şekilde düzelir; tam güç ve esnekliğin kazanılması 3-6 ayı bulabilir.
El bileği kırığı kaç günde kaynar?
Radius alt uç kırıklarında ilk kemik kaynaması (kallus oluşumu) yetişkinlerde ortalama 4 ila 6 hafta sürer. Ancak kırığın tipine, hastanın yaşına ve kemik kalitesine göre kemiğin tam dayanıklılığına kavuşması ve ağır yük taşıyabilir hale gelmesi 3 ayı bulmaktadır.
El bileği kırığı ameliyatında takılan plak ve vidalar çıkarılır mı?
Modern titanyum anatomik plak ve vidalar vücutla uyumlu olduğu için hastaların büyük çoğunluğunda ömür boyu yerinde kalabilir ve çıkarılması gerekmez. Yalnızca plak tendonlara sürtünerek ağrı yaparsa veya nadir durumlarda kemik tam kaynadıktan sonra (genellikle en erken 9-12 ay sonra) hekim kararıyla çıkarılabilir.
Ameliyat sonrası parmaklarda uyuşma ve yarada ısı artışı neden olur?
Ameliyat sonrası ilk haftalarda ödemin karpal tüneldeki median sinire baskı yapması parmaklarda hafif uyuşmaya yol açabilir. Ancak uyuşmanın giderek artması veya yara yerinde belirgin ısı artışı, kızarıklık, akıntı ve yaranın kapanmaması durumu yüzeyel enfeksiyon ya da sinir basısı işareti olabileceğinden vakit kaybetmeden ameliyatı yapan ortopedi uzmanına muayene olunmalıdır.
Parmaklarımı oynatabiliyorsam el bileğimde kırık var mıdır?
Evet, olabilir. El bileği kırıklarında parmakları hareket ettiren tendonlar sağlam kaldığı için hasta ağrılı da olsa parmaklarını oynatabilir. Bu nedenle düşme sonrası bilekte şişlik ve ağrı varsa parmak hareketine güvenilmeyip mutlaka röntgen çekilmelidir.
Kendi durumunuzu yazın, El Bileği Kırığı (Radius Alt Uç Kırığı) ile ilgilenen uzman doktorlara ücretsiz iletelim; yanıtı e-postanıza gelsin.
Bu konuda kendi sorumu sor →