Guatr
Guatr, tiroid bezinin büyümesidir ve iyot eksikliği, otoimmün hastalıklar, genetik faktörler gibi nedenlerle ortaya çıkabilir. Belirtileri boyunda şişlik, yutma güçlüğü, nefes darlığı, ses kısıklığı olabilir; ayrıca tiroid fonksiyonlarına göre hipotiroidi veya hipertiroidi bulguları eşlik edebilir. Tanı fizik muayene, kan testleri, ultrason ve gerekirse biyopsi ile konur. Tedavi iyot takviyesi, ilaç, radyoaktif iyot veya cerrahi yöntemlerle yapılır. Korunmada yeterli iyot alımı, sigara bırakılması ve düzenli kontroller önemlidir.
Guatr Nedir?
Guatr, boynun ön kısmında, gırtlağın altında bulunan kelebek şeklindeki tiroid bezinin normalden büyük olmasıdır. Tiroid bezi, vücudun metabolizmasını düzenleyen tiroid hormonlarını (T3 ve T4) üretir. Guatr, tiroid bezinin tamamının büyümesi şeklinde olabileceği gibi, bezin içinde bir veya birden fazla nodül (yumru) oluşması şeklinde de görülebilir.
Guatr, tiroid bezinin çalışma durumundan bağımsız olarak gelişebilir. Yani guatrı olan bir kişinin tiroid bezi normal çalışabilir (ötiroid guatr), az çalışabilir (hipotiroidi) veya fazla çalışabilir (hipertiroidi). Çoğu guatr iyi huyludur; ancak bazı nodüllerin kanser açısından değerlendirilmesi gerekir.
Guatr dünyada çok yaygındır. En önemli nedeni, dünyanın birçok bölgesinde hâlâ iyot eksikliğidir. Türkiye de geçmişte iyot eksikliğine bağlı guatrın sık görüldüğü ülkelerden biriydi; sofra tuzlarının iyotlanmasıyla guatr sıklığı önemli ölçüde azalmıştır. Ancak guatr ve tiroid nodülleri ülkemizde hâlâ sık görülmektedir. Kadınlarda erkeklere göre daha sık görülür ve yaşla birlikte sıklığı artar.
Guatr Türleri
- Diffüz (yaygın) guatr: Tiroid bezinin tamamının düzgün şekilde büyümesi.
- Nodüler guatr: Tiroid bezinde bir (soliter nodül) veya birden fazla (multinodüler guatr) nodül bulunması. Yaşla birlikte sıklığı artar.
- Toksik guatr: Büyümüş tiroid bezinin fazla hormon üretmesi. Graves hastalığı (toksik diffüz guatr), toksik multinodüler guatr ve toksik adenom bu gruptadır.
- Toksik olmayan (basit) guatr: Tiroid bezi büyük ancak hormon üretimi normal.
- Retrosternal (substernal) guatr: Büyüyen tiroid bezinin göğüs kemiğinin arkasına doğru uzanması; soluk borusu ve yemek borusuna bası yapabilir.
Nedenleri
- İyot eksikliği: Dünyada guatrın en sık nedenidir. Tiroid bezi yeterli hormon üretebilmek için büyür.
- Hashimoto tiroiditi: Bağışıklık sisteminin tiroid bezine saldırdığı otoimmün bir hastalıktır; tiroid bezinde büyüme ve zamanla hipotiroidiye yol açabilir. İyot eksikliğinin olmadığı bölgelerde guatrın en sık nedenlerindendir.
- Graves hastalığı: Bağışıklık sisteminin tiroid bezini aşırı uyarması; guatr ve hipertiroidi ile seyreder. Gözlerde öne çıkma eşlik edebilir.
- Tiroid nodülleri: Tiroid bezinde gelişen iyi huylu veya nadiren kötü huylu yumrular.
- Tiroid iltihapları (tiroiditler): Subakut ve doğum sonrası tiroidit.
- Gebelik: Gebelikte salgılanan hormonlar tiroid bezinde hafif büyümeye yol açabilir.
- Bazı ilaçlar: Lityum ve amiodaron gibi.
- Guatrojen besinler: Lahana, karnabahar, brokoli, şalgam, soya ve manyok gibi besinler, çok yüksek miktarda ve özellikle iyot eksikliği ile birlikte tüketildiğinde tiroid hormon üretimini etkileyebilir. Normal miktarlarda tüketildiğinde sorun yaratmaz.
- Genetik yatkınlık: Ailede guatr öyküsü olması.
- Boyun bölgesine radyasyon maruziyeti
- Tiroid kanseri: Nadir bir nedendir.
Risk Faktörleri
- Kadın cinsiyet
- 40 yaş üzeri
- İyotsuz tuz kullanımı ve iyottan fakir beslenme
- Ailede tiroid hastalığı öyküsü
- Gebelik ve menopoz
- Sigara kullanımı
- Boyun bölgesine radyoterapi almış olmak
Belirtileri Nelerdir?
Küçük guatrlar çoğu zaman hiçbir belirti vermez ve muayene veya başka nedenle yapılan görüntüleme sırasında tesadüfen fark edilir. Büyük guatrlarda şu belirtiler görülebilir:
Bası Belirtileri
- Boynun ön kısmında gözle görülen şişlik
- Boyunda dolgunluk veya sıkışma hissi, özellikle yatarken
- Yutkunmada güçlük veya yiyeceklerin takılması hissi
- Nefes almada güçlük, hırıltılı solunum, özellikle başı yana çevirince veya yatarken
- Öksürük
- Ses kısıklığı
- Yaka düğmesini ilikleyememe
Hipotiroidi Belirtileri (Tiroid Az Çalışıyorsa)
- Yorgunluk, halsizlik, uyku hali
- Kilo alma, üşüme
- Kabızlık, cilt kuruluğu, saç dökülmesi
- Unutkanlık, depresif ruh hali
- Adet düzensizlikleri
Hipertiroidi Belirtileri (Tiroid Fazla Çalışıyorsa)
- Çarpıntı, hızlı kalp atışı
- Kilo kaybı, iştah artışı
- Terleme, sıcağa dayanamama
- Ellerde titreme, sinirlilik, uykusuzluk
- Sık dışkılama
- Graves hastalığında gözlerde öne çıkma, batma ve sulanma
Tanı Nasıl Konur?
- Fizik muayene: Hekim boynu inceleyerek ve elle muayene ederek tiroid bezinin büyüklüğünü, kıvamını ve nodül varlığını değerlendirir.
- Tiroid fonksiyon testleri: TSH ve serbest T4, gerekirse serbest T3 ölçümü ile tiroidin çalışma durumu belirlenir.
- Tiroid antikorları: Anti-TPO ve anti-tiroglobulin (Hashimoto tiroiditi), TSH reseptör antikoru (Graves hastalığı).
- Tiroid ultrasonografisi: Tiroid bezinin büyüklüğünü ve yapısını, nodüllerin sayısını, boyutunu ve özelliklerini ayrıntılı olarak gösterir. Nodüllerin kanser riskini değerlendirmede en önemli yöntemdir.
- Tiroid sintigrafisi: Özellikle hipertiroidi durumunda nodüllerin aşırı çalışıp çalışmadığını (sıcak nodül) gösterir.
- İnce iğne aspirasyon biyopsisi: Ultrasonda şüpheli özellikler taşıyan veya belirli bir boyutun üzerindeki nodüllerden ultrason eşliğinde ince bir iğneyle hücre örneği alınarak kanser açısından incelenmesi. Basit ve güvenli bir işlemdir.
- Bilgisayarlı tomografi veya MR: Göğüs içine uzanan büyük guatrlarda ve soluk borusuna bası şüphesinde.
- Solunum fonksiyon testleri: Soluk borusuna bası şüphesinde.
Tedavi Seçenekleri
Tedavi; guatrın büyüklüğüne, nedenine, tiroidin çalışma durumuna, nodüllerin özelliklerine ve belirtilere göre belirlenir.
- Takip: Küçük, belirti vermeyen, tiroid fonksiyonları normal olan ve iyi huylu özellikteki guatrlar düzenli muayene, kan testleri ve ultrason ile takip edilir.
- İyot desteği: İyot eksikliğine bağlı guatrda iyotlu tuz kullanımı ve gerekirse hekim önerisiyle iyot takviyesi. İyot takviyesi hekim önerisi olmadan kullanılmamalıdır; uzun süredir var olan nodüler guatrlarda hipertiroidiyi tetikleyebilir.
- Tiroid hormonu (levotiroksin): Hipotiroidi varsa hormon eksikliğini yerine koymak için kullanılır.
- Antitiroid ilaçlar: Hipertiroidide tiroid hormon üretimini azaltmak için (metimazol, propiltiyourasil).
- Beta blokerler: Hipertiroidiye bağlı çarpıntı ve titreme gibi belirtileri azaltmak için.
- Radyoaktif iyot tedavisi: Toksik guatrlarda ve bazı büyük guatrlarda tiroid dokusunu küçültmek için ağızdan verilen radyoaktif iyot. Gebelikte ve emzirme döneminde uygulanmaz.
- Cerrahi tedavi (tiroidektomi): Tiroid bezinin bir kısmının veya tamamının çıkarılmasıdır. Şu durumlarda önerilir:
- Yutma veya nefes almada güçlük yaratan büyük guatrlar
- Göğüs içine uzanan guatrlar
- Kanserden şüphelenilen veya kanser tanısı alan nodüller
- Diğer tedavilere yanıt vermeyen veya tekrarlayan hipertiroidi
- Estetik nedenlerle kişiyi rahatsız eden büyük guatrlar
- Radyofrekans ve lazer ablasyon: Seçilmiş hastalarda iyi huylu nodüllerin ameliyatsız olarak küçültülmesi için kullanılabilir.
Korunma Yolları
- İyotlu tuz kullanın: İyot eksikliğine bağlı guatrın önlenmesinde en etkili yöntemdir. İyotlu tuzu ışık almayan, kapalı bir kapta saklayın ve yemeğe pişme sonrasında ekleyin. Ancak tuzu fazla tüketmeyin.
- İyottan zengin beslenin: Balık, deniz ürünleri, süt ve süt ürünleri, yumurta.
- Gebelik ve emzirme döneminde iyot ihtiyacınızın karşılanıp karşılanmadığını hekiminize danışın.
- Sigarayı bırakın.
- Ailenizde tiroid hastalığı varsa düzenli kontrollerinizi yaptırın.
Sık Sorulan Sorular
- Guatr kansere dönüşür mü? Guatrların ve tiroid nodüllerinin büyük çoğunluğu iyi huyludur; ancak nodüllerin bir kısmında kanser saptanabileceği için ultrason ve gerekirse biyopsi ile değerlendirilmesi gerekir.
- Guatr ilaçla küçülür mü? İyot eksikliğine ve bazı nedenlere bağlı guatrlar tedaviyle küçülebilir; uzun süredir var olan nodüler guatrlar ise genellikle ilaçla küçülmez.
- Tiroidi alınan kişi normal yaşayabilir mi? Evet; tiroid hormonu düzenli kullanıldığında normal bir yaşam sürdürülebilir.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
Boynunuzda şişlik veya ele gelen bir kitle fark ettiyseniz, yutkunmada veya nefes almada güçlük, ses kısıklığı ya da boyunda sıkışma hissi varsa, çarpıntı, kilo değişiklikleri, yorgunluk, üşüme veya sıcağa dayanamama gibi tiroid hastalığını düşündüren belirtileriniz varsa bir endokrinoloji uzmanına başvurun.
Acil durum: Boyunda hızla büyüyen şişlik ile birlikte nefes darlığı, hırıltılı solunum veya yutamama; çok hızlı ve düzensiz kalp atışı, yüksek ateş, aşırı huzursuzluk ve bilinç değişikliği (tiroid fırtınası olabilir) ya da tiroid ameliyatı sonrası ellerde ve ağız çevresinde uyuşma ile kas kasılmaları varsa beklemeden acil servise başvurun.
Guatr endokrinoloji ve metabolizma hastalıkları ve iç hastalıkları uzmanları tarafından değerlendirilir; cerrahi tedavide genel cerrahi veya kulak burun boğaz uzmanları, radyoaktif iyot tedavisinde nükleer tıp uzmanları, çocuklarda çocuk endokrinolojisi uzmanları sürece katılır.
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.
Sık Sorulan Sorular
Guatr kansere dönüşür mü?
Guatr, tiroid bezinin büyümesidir; çoğu guatr iyi huyludur. Ancak nodüler guatrda bazı nodüller kanserli olabilir. Bu nedenle şüpheli nodüllerde ince iğne aspirasyon biyopsisi yapılarak değerlendirilir. Düzenli takip ve doktor kontrolü önemlidir.
İyotlu tuz kullanmak guatrı önler mi?
İyot eksikliğine bağlı guatrın önlenmesinde iyotlu tuz etkilidir. Ancak aşırı iyot alımı da tiroid fonksiyonlarını bozabilir. Bu nedenle iyotlu tuz kullanımı dengeli olmalı ve özellikle tiroid hastalığı olan kişiler doktor önerisine göre hareket etmelidir.
Guatr tedavisinde ameliyat ne zaman gerekir?
Ameliyat, guatrın nefes borusu veya yemek borusuna baskı yaptığı, kanser şüphesi olduğu, ilaç tedavisine yanıt alınamadığı veya nodüllerin büyük olduğu durumlarda önerilir. Ameliyatla tiroid bezinin tamamı veya bir kısmı çıkarılır. Karar, doktor tarafından ayrıntılı değerlendirme sonrası verilir.
Guatr tekrarlar mı?
Guatr tedavi edildikten sonra altta yatan neden devam ediyorsa veya yeni iyot eksikliği oluşursa tekrarlayabilir. Özellikle cerrahi sonrası kalan tiroid dokusunda yeni nodüller gelişebilir. Bu nedenle düzenli takip ve kontrol önemlidir.
Guatrda hangi belirtiler acil kabul edilir?
Yutkunamama, nefes darlığı, hızla büyüyen boyun şişliği veya ses kısıklığı gibi şikayetler acil kabul edilmelidir. Bu durumda vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurulması gerekir.
Kendi durumunuzu yazın, Guatr ile ilgilenen uzman doktorlara ücretsiz iletelim; yanıtı e-postanıza gelsin.
Bu konuda kendi sorumu sor →