Anal Fistül

Anal Fistül Nedir?

Anal fistül, makat (anüs) içindeki bir bezden başlayıp makat çevresindeki cilde açılan, tünel şeklinde anormal bir kanaldır. Halk arasında makat fistülü olarak da bilinir. Fistülün iki ağzı vardır: biri makat kanalının içinde (iç ağız), diğeri makatın çevresindeki deride (dış ağız). Bu kanaldan aralıklı veya sürekli olarak iltihaplı akıntı gelir.

Anal fistüllerin büyük çoğunluğu, daha önce geçirilmiş bir makat apsesinin sonucu olarak gelişir. Makat kanalının iç yüzünde salgı yapan küçük bezler bulunur. Bu bezlerden biri tıkanıp iltihaplandığında makat çevresinde iltihap birikir ve apse oluşur. Apse kendiliğinden patladığında veya boşaltıldığında, iltihabın geçtiği yol bazen kapanmaz ve kalıcı bir tünel, yani fistül haline gelir. Makat apsesi geçiren hastaların önemli bir kısmında fistül gelişir.

Anal fistül kendiliğinden iyileşmez ve tedavisi genellikle cerrahidir. Erkeklerde kadınlara göre daha sık görülür ve çoğunlukla 20–50 yaşları arasında ortaya çıkar.

Anal Fistül, Hemoroit ve Fissürden Farkı

Makat bölgesindeki şikâyetler sıklıkla birbirine karıştırılır. Hemoroit (basur), makat bölgesindeki damarların genişlemesidir ve genellikle ağrısız kanama veya dışarı çıkan şişlik yapar. Anal fissür, makat kanalında yırtıktır ve dışkılama sırasında keskin ağrı ve az miktarda kanama ile seyreder. Anal fistül ise makat çevresinde bir delikten gelen iltihaplı akıntı ve tekrarlayan apselerle kendini gösterir. Doğru tanı için muayene gereklidir.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

• Makat apsesi: En sık nedendir.
• Crohn hastalığı: İltihabi bağırsak hastalıklarında fistüller daha sık, birden fazla ve daha karmaşık olabilir.
• Verem (tüberküloz) ve bazı cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar
• Makat bölgesine yapılan ameliyatlar veya yaralanmalar
• Radyoterapi: Pelvis bölgesine ışın tedavisi sonrasında.
• Divertikülit
• Nadiren kanser
• Diyabet, obezite ve sigara: Apse ve fistül gelişme riskini artırabilir.

Belirtileri Nelerdir?

• Makat çevresinde akıntı: Ciltteki küçük bir delikten aralıklı veya sürekli iltihap, kan veya dışkı karışık akıntı gelmesi. İç çamaşırında leke bırakabilir.
• Kaşıntı ve tahriş: Sürekli akıntı nedeniyle makat çevresinde ciltte kızarıklık, kaşıntı ve yanma.
• Ağrı: Özellikle oturunca, yürüyünce, öksürünce veya dışkılama sırasında artan ağrı.
• Tekrarlayan şişlik: Fistülün dış ağzı kapandığında iltihap içeride birikir; ağrılı, kızarık ve sıcak bir şişlik (apse) oluşur. Apse açılıp akıntı başlayınca ağrı rahatlar. Bu döngü sık sık tekrarlayabilir.
• Ateş, titreme ve halsizlik: Apse oluştuğunda.
• Kötü koku
• Nadiren gaz veya dışkının ciltteki delikten gelmesi

Türleri

Anal fistüller, makatı kapatan ve dışkı tutmayı sağlayan büzücü kaslarla (sfinkter) olan ilişkilerine göre sınıflandırılır. Bu sınıflama tedavi seçiminde belirleyicidir:

• Basit (alçak) fistüller: Büzücü kasın yalnızca çok küçük bir bölümünü geçer veya hiç geçmez. En sık türdür ve tedavisi görece kolaydır.
• Karmaşık (yüksek) fistüller: Büzücü kasın büyük bölümünü geçen, birden fazla kolu olan, tekrarlayan, Crohn hastalığı veya radyoterapi ile ilişkili ya da kadınlarda makatın ön kısmında yer alan fistüllerdir. Bu fistüllerin tedavisinde dışkı tutma yeteneğinin korunması özel önem taşır.
• Rektovajinal fistül: Kadınlarda kalın bağırsağın son bölümü ile vajina arasında oluşan fistüldür; çoğunlukla doğum travması, Crohn hastalığı veya ameliyat sonrası gelişir.

Tanı Nasıl Konur?

• Muayene: Makat çevresi incelenerek fistülün dış ağzı görülür; parmakla makat muayenesi yapılır. Fistül kanalı bazen deri altında sert bir şerit olarak ele gelir.
• Anoskopi: Makat kanalının içi ışıklı bir aletle incelenerek iç ağız aranır.
• Manyetik rezonans (MR): Özellikle karmaşık ve tekrarlayan fistüllerde, fistül kanalının seyrini, kollarını, büzücü kaslarla ilişkisini ve gizli apseleri ayrıntılı olarak gösterir. Ameliyat planlamasında çok değerlidir.
• Makat içi (endoanal) ultrasonografi: Fistül kanalının ve büzücü kasların değerlendirilmesinde kullanılabilir.
• Anestezi altında muayene: Çoğu zaman ameliyat sırasında, fistül kanalı ince bir sondayla takip edilerek kesin olarak belirlenir.
• Kolonoskopi: Crohn hastalığı veya başka bir bağırsak hastalığından şüphelenildiğinde yapılır.

Tedavi Seçenekleri

Anal fistül antibiyotiklerle veya kremlerle kalıcı olarak iyileşmez. Antibiyotikler yalnızca eşlik eden enfeksiyon ve apse dönemlerinde yardımcı olabilir. Kalıcı tedavi çoğunlukla cerrahidir. Cerrahinin iki temel amacı vardır: fistülü iyileştirmek ve dışkı tutma yeteneğini korumak.

Apse Varsa

Apse oluştuğunda ilk adım, iltihabın cerrahi olarak boşaltılmasıdır. Kesin fistül tedavisi genellikle iltihap geçtikten sonra planlanır.

Fistülotomi

Basit fistüllerde en sık ve başarı oranı en yüksek yöntemdir. Fistül kanalı boydan boya açılarak düz bir yara haline getirilir ve yaranın içeriden dışarıya doğru iyileşmesi sağlanır. Büzücü kasın büyük bölümünü geçen fistüllerde, dışkı tutamama riski nedeniyle uygulanmaz.

Seton Uygulaması

Fistül kanalının içinden ince, esnek bir ip veya silikon bant (seton) geçirilir. Seton kanalın açık kalmasını ve iltihabın sürekli boşalmasını sağlar; böylece apse tekrarlamaz. Bazı setonlar zamanla sıkılaştırılarak kasın yavaşça kesilmesi ve iyileşmesi amaçlanır. Karmaşık fistüllerde çoğu zaman tedavinin ilk aşamasıdır.

Büzücü Kası Koruyan Yöntemler

• LIFT yöntemi: Fistül kanalı büzücü kasların arasından ulaşılarak bağlanır ve kesilir; kas korunur.
• İlerletme flebi: İç ağız, makat kanalının sağlıklı dokusundan hazırlanan bir doku parçasıyla kapatılır.
• Lazer ve video yardımlı yöntemler: Fistül kanalının içeriden temizlenip kapatılması amaçlanır.
• Fistül tıkacı ve doku yapıştırıcıları: Kanalın biyolojik malzemelerle doldurulmasıdır.

Kası koruyan yöntemlerde dışkı tutamama riski düşüktür; ancak tekrarlama oranları fistülotomiye göre daha yüksek olabilir. Uygun yöntem, fistülün türüne ve hastanın özelliklerine göre cerrah tarafından seçilir. Crohn hastalığına bağlı fistüllerde cerrahi tedavi, hastalığın ilaçla kontrol altına alınmasıyla birlikte planlanır.

Ameliyat Sonrası Bakım

• Oturma banyosu: Günde birkaç kez ve her dışkılamadan sonra ılık suda 10–15 dakika oturmak, bölgeyi temizler ve ağrıyı azaltır.
• Yara bakımı: Bölgenin temiz ve kuru tutulması; yara pedleri kullanılması.
• Ağrı kesiciler: Hekimin önerdiği şekilde.
• Kabızlığı önleme: Bol lifli beslenme, yeterli su tüketimi ve gerekirse hekimin önerdiği dışkı yumuşatıcılar.
• Kontroller: Yaranın iyileşmesinin izlenmesi önemlidir; iyileşme yöntemine göre birkaç hafta ile birkaç ay sürebilir.

Olası Komplikasyonlar

• Tekrarlama: Özellikle karmaşık fistüllerde fistül yeniden oluşabilir.
• Dışkı veya gaz tutamama: Büzücü kasın etkilendiği durumlarda görülebilir; bu nedenle yöntem seçimi önemlidir.
• Yaranın geç iyileşmesi, kanama ve enfeksiyon
• Tedavi edilmeyen uzun süreli fistüllerde çok nadir olarak kanser gelişebilir.

Korunma ve Öneriler

• Makat apsesini ihmal etmeyin; erken boşaltılması ve takibi önemlidir.
• Kabızlıktan ve uzun süre ıkınmaktan kaçının; lifli beslenin ve bol su için.
• Makat bölgesinin temizliğine dikkat edin; ancak sert sabun ve ovalamadan kaçının.
• Diyabetiniz varsa kan şekerinizi kontrol altında tutun.
• Sigarayı bırakın.
• Crohn hastalığınız varsa tedavinizi düzenli sürdürün.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

• Makat çevresinde akıntı yapan bir delik fark ettiyseniz
• Makat çevresinde tekrarlayan ağrılı şişlikler oluyorsa
• Oturmakla artan makat ağrısı ve kaşıntı varsa
• Daha önce makat apsesi geçirdiyseniz ve akıntı devam ediyorsa

Acil durum: Makat çevresinde hızla büyüyen, çok ağrılı şişlik ile birlikte yüksek ateş ve titreme; şişliğin kalçaya, kasığa veya genital bölgeye yayılması, ciltte koyulaşma veya kararma varsa beklemeden acil servise başvurun. Diyabet hastalarında bu tablo daha hızlı ilerleyebilir.

Anal fistül genel cerrahi ve kolon ve rektum cerrahisi uzmanları tarafından tedavi edilir. Crohn hastalığına bağlı fistüllerde gastroenteroloji uzmanları da tedaviye katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.