Kalça Çıkığı

Kalça Çıkığı Nedir?

Kalça eklemi, uyluk kemiğinin (femur) yuvarlak başının leğen kemiğindeki çukur yuvaya (asetabulum) oturmasıyla oluşan, vücudun en güçlü ve en hareketli eklemlerinden biridir. Kalça çıkığı, uyluk kemiği başının bu yuvadan kısmen ya da tamamen ayrılması durumudur. Kısmen ayrılmaya subluksasyon, tamamen ayrılmaya lüksasyon denir. Kalça çıkığı çocuklarda ve yetişkinlerde birbirinden çok farklı nedenlerle ortaya çıkar ve tedavi yaklaşımı da buna göre değişir.

Bebeklerde görülen biçim gelişimsel kalça displazisi ya da halk arasında doğuştan kalça çıkığı olarak bilinir. Bu durumda kalça yuvası yeterince derin gelişmemiştir ve uyluk kemiği başı yuvada sağlam durmaz. Yetişkinlerde ise kalça çıkığı çoğunlukla trafik kazası, yüksekten düşme veya spor yaralanması gibi şiddetli darbelerin sonucunda oluşan bir travmatik çıkıktır ve acil müdahale gerektirir. Kalçaya protez konulmuş kişilerde protezin yerinden çıkması da ayrı bir durumdur.

Kalça Çıkığının Türleri

• Gelişimsel kalça displazisi (doğuştan): Kalça yuvasının yetersiz gelişimi nedeniyle bebeklik döneminde fark edilen gevşeklik, subluksasyon veya tam çıkık.
• Travmatik arka çıkık: En sık görülen travmatik tiptir; uyluk kemiği başı yuvanın arkasına doğru kayar. Dizin torpido tahtasına çarptığı araç kazalarında tipik olarak görülür.
• Travmatik ön çıkık: Daha seyrektir; kemik başı öne doğru yer değiştirir.
• Protez çıkığı: Yapay kalça eklemi yerinden çıkar; ameliyat sonrası ilk dönemde riski daha yüksektir.
• Nörolojik ve kas hastalıklarına bağlı çıkık: Serebral palsi gibi kas dengesini bozan durumlarda zamanla gelişebilir.

Belirtileri

Belirtiler yaşa ve çıkığın nedenine göre farklılık gösterir.

Bebek ve çocuklarda şu bulgular dikkat çekebilir:

• Bacaklardan birinin diğerinden kısa görünmesi
• Uyluk ve kalça kıvrımlarının (kıç altı ve kasık kıvrımları) asimetrik olması
• Bebeğin bacaklarını yana açarken kısıtlılık, özellikle bir tarafta
• Alt değiştirirken bir kalçanın yeterince açılmaması
• Yürüme çağındaki çocukta topallama veya ördek yürüyüşü benzeri sallanarak yürüme
• Parmak ucunda yürüme ya da bacak boyu farkı

Bebeklerde kalça displazisinin ağrı yapmaması önemli bir noktadır; bu nedenle ailenin fark etmesi zor olabilir ve rutin bebek muayeneleri büyük önem taşır.

Yetişkinlerde travmatik çıkıkta belirtiler ani ve belirgindir:

• Şiddetli kalça ağrısı
• Bacağı hareket ettirememe ve ayağa kalkıp yük verememe
• Bacakta kısalma ve bacağın içe ya da dışa dönük durması
• Kalça çevresinde şişlik ve morarma
• Bacakta uyuşma veya güç kaybı (sinir etkilenmesi belirtisi olabilir)

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Gelişimsel kalça displazisinde kesin neden tek değildir; genetik yatkınlık, anne karnındaki hormonal etkiler ve doğum öncesi bebeğin duruşu rol oynar. Bilinen risk faktörleri şunlardır:

• Ailede kalça displazisi öyküsü
• Kız bebek olmak (erkeklere göre daha sık görülür)
• Makat (popo) gelişi
• İlk gebelik ve anne karnında sıvı miktarının az olması
• Büyük doğum ağırlığı
• Bebeğin bacaklarının sıkıca ve düz şekilde uzun süre sarılması (kundaklama biçimi uygunsuzsa)

Travmatik çıkıklarda neden, kalça eklemine uygulanan yüksek enerjili güçtür. Trafik kazaları, yüksekten düşmeler, kontak sporları ve bazı endüstriyel kazalar başlıca nedenlerdir. Kalçadaki kemik yapının uygunsuzluğu, kas-bağ gevşekliği veya daha önce geçirilmiş kalça çıkığı yeniden çıkık riskini artırır.

Tanı Nasıl Konur?

Bebeklerde tanı, doğumdan sonra çocuk doktoru ya da ortopedi uzmanı tarafından yapılan fizik muayene ile başlar. Kalça eklemi özel manevralarla (Ortolani ve Barlow testleri) yoklanır. Muayene bulguları şüphe uyandırırsa veya risk faktörü varsa kalça ultrasonografisi istenir; bu inceleme radyasyon içermez ve yaklaşık ilk altı ayda en değerli yöntemdir. Altı aydan büyük bebeklerde kemikleşme ilerlediği için genellikle kalça röntgeni kullanılır.

Travmatik çıkıkta ise tanı klinik görünüm ve direkt röntgen ile konur. Eşlik eden kırıkların, sinir ve damar hasarının değerlendirilmesi için çoğu zaman bilgisayarlı tomografi ve gerektiğinde MR görüntüleme yapılır. Ayak bileği ve ayağın hareketi ile duyu muayenesi, siyatik sinir etkilenmesi açısından önemlidir.

Tedavi Seçenekleri

Tedavi, yaşa ve çıkığın türüne göre belirlenir; en iyi sonuçlar erken tanı ile alınır. Aşağıdaki bilgiler genel amaçlıdır, tedaviyi ortopedi ve travmatoloji uzmanı planlar.

Bebeklerde (yaklaşık altı aya kadar) hafif displazi ve çıkıklarda çoğunlukla Pavlik bandajı adı verilen yumuşak bir koltuk kullanılır. Bu koltuk bebeğin bacaklarını kalçada bükük ve yana açık konumda tutarak uyluk kemiği başının yuvaya oturmasını ve yuvanın gelişmesini sağlar. Kullanım süresi ve ayarı hekim tarafından belirlenir ve düzenli kontrol gerektirir. Aile kendi başına çıkarıp takmamalıdır.

Daha büyük bebeklerde ve koltukla düzelmeyen olgularda anestezi altında kalçanın kapalı yerine oturtulması ve ardından alçı (spika alçısı) uygulanması gerekebilir. Bu yöntem de yetersiz kalırsa açık redüksiyon ameliyatı, gerektiğinde leğen veya uyluk kemiğine yönelik düzeltici kemik ameliyatları (osteotomi) uygulanır.

Yürüme çağındaki çocuklarda ve ergenlerde tanı gecikmişse cerrahi tedavi sıklıkla gerekir. Geç kalınan olgularda ileri yaşta kalça eklem kireçlenmesi ve topallama riski artar.

Yetişkinlerde travmatik çıkıkta temel tedavi, ideal olarak ilk altı saat içinde, acil serviste uygun anestezi ve kas gevşemesi sağlanarak kalçanın kapalı yöntemle yerine oturtulmasıdır (redüksiyon). Gecikme, uyluk kemiği başının kan akışını bozarak avasküler nekroz (kemik ölümü) riskini artırır. Yerine oturmayan, eşlik eden kırığı olan veya kemik parçası eklem içine sıkışmış çıkıklarda ameliyat gerekir. Redüksiyondan sonra bir süre yük vermeden yürüme, ardından kontrollü fizyoterapi programı uygulanır.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlarda gecikmeden hekime başvurulmalıdır:

• Bebeğin bacak boyları, kıvrımları veya bacak açılışı arasında fark edildiğinde
• Ailede kalça displazisi öyküsü olan ya da makat gelişi doğan bebeklerde, ek şikayet olmasa bile
• Yürümeye başlayan çocuğun topallaması veya sallanarak yürümesi
• Yetişkinlerde kalçaya şiddetli darbe sonrası bacağı oynatamama ve ağrı

Kaza veya düşme sonrası kalçada şiddetli ağrı, bacakta şekil bozukluğu, bacakta uyuşma, hareket edememe ya da ayakta renk solukluğu ve soğukluk varsa hastayı hareket ettirmeden 112 aranmalı veya en yakın acil servise başvurulmalıdır. Kalçanın yerine oturtulması ne kadar erken yapılırsa komplikasyon riski o kadar azalır.

Olası Komplikasyonlar

Tedavi edilmemiş veya geç tedavi edilmiş kalça çıkıkları kalıcı topallamaya, bacak boyu farkına, bel ve diz ağrılarına ve erken yaşta kalça kireçlenmesine yol açabilir. Travmatik çıkıklarda en önemli komplikasyonlar avasküler nekroz, siyatik sinir hasarı, erken dönem kireçlenme ve tekrarlayan çıkıktır. Bu risklerin bir kısmı erken ve doğru tedaviyle önemli ölçüde azaltılabilir; yine de tam önleme sağlanamayabilir.

Günlük Yaşam ve Korunma

Gelişimsel kalça displazisinin tam olarak önlenmesi mümkün olmasa da erken fark edilmesi mümkündür. Bu amaçla bebeklerin doğumdan sonra ve düzenli bebek kontrollerinde kalça muayenesinden geçmesi, riskli bebeklerde ultrasonografi yapılması önerilir. Bebeği sararken bacakların kalçada bükük ve serbestçe açılabilir konumda kalmasına dikkat edilmeli, bacakları düz ve sıkı biçimde bağlayan kundaklama biçiminden kaçınılmalıdır. Kalça açıklığını koruyan bez bağlama ve taşıma yöntemleri (kalçaya uygun taşıyıcılar) tercih edilebilir.

Yetişkinlerde travmatik çıkıktan korunmak için araçta emniyet kemeri kullanmak, yüksekte çalışırken güvenlik önlemlerine uymak ve kontak sporlarında koruyucu ekipman ile uygun teknik eğitimi önem taşır. Kalça protezi olanların ameliyat sonrası hekimin verdiği hareket kısıtlamalarına (örneğin kalçayı aşırı bükmeme, bacak bacak üstüne atmama) uyması protez çıkığı riskini azaltır.

Tedavi Sonrası Süreç

Tedavi sonrası takip, kalça eklemi tam olarak yerleşip gelişimini sürdürene kadar devam eder. Çocuklarda düzenli klinik muayene ve gerektiğinde röntgen veya ultrasonografi ile kalça yuvasının gelişimi izlenir; bazı çocuklarda büyüme çağı boyunca kontrol gerekebilir. Yetişkinlerde redüksiyondan sonra birkaç hafta yük verme kısıtlaması uygulanabilir, ardından fizyoterapi ile eklem hareket açıklığı ve kas gücü kazandırılır. Kemik ölümü belirtileri açısından ilk iki yıl boyunca hastalar izlenebilir. Ağrının artması veya topallamanın başlaması durumunda kontrol randevusu beklenmeden hekime ulaşılmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

Doğuştan kalça çıkığı kendiliğinden düzelir mi? Çok hafif gevşeklikler ilk haftalarda kendiliğinden düzelebilir; ancak bu karar yalnızca hekim kontrolüyle verilir. Kalça çıkığı şüphesi olan bebeklerde izlem ve gerekirse tedavi planlanmalıdır.

Bebeğin kalçası klik sesi çıkarırsa çıkık mıdır? Ses tek başına çıkık göstergesi değildir; birçok bebekte zararsız eklem veya tendon sesleri olabilir. Ancak ses ile birlikte hareket kısıtlılığı veya asimetri varsa hekime gösterilmelidir.