Kalsiyum Eksikliği

Kalsiyum Eksikliği Nedir?

Kalsiyum, vücutta en bol bulunan mineraldir. Vücuttaki kalsiyumun yaklaşık %99'u kemiklerde ve dişlerde depolanır ve onlara sağlamlık kazandırır. Geri kalan %1'lik kısım kanda ve dokularda bulunur ve yaşamsal görevler üstlenir: Kasların kasılması, sinirlerin uyarı iletmesi, kalbin düzenli atması, kanın pıhtılaşması ve birçok hormon ile enzimin çalışması kalsiyuma bağlıdır.

"Kalsiyum eksikliği" terimi iki farklı durumu ifade edebilir:

• Diyetle yetersiz kalsiyum alımı (uzun süreli kalsiyum eksikliği): Besinlerle yeterli kalsiyum alınmadığında vücut, kandaki kalsiyum düzeyini sabit tutmak için kemiklerden kalsiyum çeker. Bu durumda kandaki kalsiyum genellikle normal kalır; ancak yıllar içinde kemikler zayıflar. Sonuçta çocuklarda raşitizm, erişkinlerde osteomalazi ve osteoporoz (kemik erimesi) gelişebilir.
• Hipokalsemi (kanda kalsiyum düşüklüğü): Kandaki kalsiyum düzeyinin normalin altına düşmesidir. Genellikle diyetten çok, kalsiyum düzeyini düzenleyen hormonlarla (paratiroid hormonu ve D vitamini) ilgili sorunlardan veya böbrek hastalıklarından kaynaklanır. Kas krampları, uyuşmalar ve ağır durumlarda havale ve kalp ritim bozukluklarına yol açabilir.

Günlük Kalsiyum İhtiyacı

Günlük kalsiyum ihtiyacı yaşa ve dönemlere göre değişir. Genel öneriler yaklaşık olarak şöyledir:

• 0–6 ay: 200 mg (anne sütüyle karşılanır)
• 7–12 ay: 260 mg
• 1–3 yaş: 700 mg
• 4–8 yaş: 1.000 mg
• 9–18 yaş: 1.300 mg (kemik gelişiminin en hızlı olduğu dönem)
• 19–50 yaş: 1.000 mg
• 51–70 yaş: Erkeklerde 1.000 mg, kadınlarda 1.200 mg
• 70 yaş üstü: 1.200 mg
• Gebelik ve emzirme: Yaşa göre 1.000–1.300 mg

Kalsiyum Kaynakları

• Süt ve süt ürünleri: En iyi kaynaklardır. Bir su bardağı süt (200 ml) yaklaşık 240 mg, bir kase yoğurt yaklaşık 250–300 mg, bir kibrit kutusu büyüklüğünde beyaz peynir yaklaşık 150–200 mg, kaşar peyniri daha yüksek oranda kalsiyum içerir. Ayran ve kefir de iyi kaynaklardır.
• Kemikleriyle yenen balıklar: Sardalya, hamsi, konserve somon.
• Yeşil yapraklı sebzeler: Brokoli, lahana, karalahana, roka, maydanoz. (Ispanak kalsiyum içerse de içindeki oksalat emilimini azaltır.)
• Kuru baklagiller: Nohut, kuru fasulye, mercimek.
• Kuruyemişler ve tohumlar: Badem, fındık, susam ve tahin.
• Kurutulmuş meyveler: Kuru incir, kuru kayısı.
• Pekmez: Özellikle dut ve keçiboynuzu pekmezi.
• Kalsiyumla zenginleştirilmiş ürünler: Bazı bitkisel sütler, meyve suları ve tahıllar.
• Kireçli içme suları ve maden suları

Kalsiyumun bağırsaktan emilimi için D vitamini gereklidir. D vitamininin en önemli kaynağı güneş ışığıdır.

Nedenleri

Yetersiz Kalsiyum Alımı ve Emilimi

• Süt ve süt ürünlerinin az tüketilmesi
• Laktoz intoleransı veya süt alerjisi nedeniyle süt ürünlerinden kaçınma
• Vegan beslenme (iyi planlanmamışsa)
• Yeme bozuklukları ve aşırı kısıtlayıcı diyetler
• D vitamini eksikliği: Güneşten yetersiz yararlanma, kapalı giyinme, koyu ten rengi, ileri yaş, obezite ve kapalı mekânlarda yaşama. Türkiye'de oldukça yaygındır ve kalsiyum emilimini belirgin şekilde azaltır.
• Emilim bozuklukları: Çölyak hastalığı, Crohn hastalığı, kronik pankreatit, obezite cerrahisi ve mide ameliyatları.
• Aşırı kafein, tuz, gazlı içecek ve alkol tüketimi kalsiyum kaybını artırabilir.

Hipokalseminin (Kan Kalsiyum Düşüklüğünün) Nedenleri

• Hipoparatiroidi: Paratiroid hormonunun yetersiz salgılanması. En sık neden, boyun ameliyatları (özellikle tiroid ameliyatları) sırasında paratiroid bezlerinin zarar görmesidir. Ayrıca otoimmün ve genetik nedenlerle de görülebilir.
• Ağır D vitamini eksikliği
• Kronik böbrek hastalığı: Böbrekler D vitaminini aktif hale getiremez ve fosfor birikir.
• Magnezyum eksikliği veya fazlalığı: Paratiroid hormonunun salgılanmasını ve etkisini bozar.
• Akut pankreatit
• Bazı ilaçlar: Bisfosfonatlar ve denosumab (özellikle D vitamini eksikliği varken), bazı idrar söktürücüler (furosemid), bazı sara ilaçları, sinakalset, bazı kemoterapi ilaçları, uzun süreli mide asidi baskılayıcılar ve çok sayıda kan nakli (sitrat nedeniyle).
• Ağır enfeksiyonlar (sepsis) ve yoğun bakım hastaları
• Tümör lizis sendromu ve rabdomiyoliz
• Yenidoğan hipokalsemisi: Prematüre bebekler, diyabetli annelerin bebekleri ve zor doğum öyküsü olan bebeklerde.

Belirtileri Nelerdir?

Uzun Süreli Yetersiz Alıma Bağlı Belirtiler

Kan kalsiyumu genellikle normal olduğundan uzun süre belirti olmayabilir. Zamanla:

• Kemik yoğunluğunda azalma, osteopeni ve osteoporoz
• Küçük travmalarla kemik kırıkları (bilek, kalça, omurga)
• Boy kısalması ve kamburlaşma
• Kemik ve kas ağrıları
• Çocuklarda raşitizm: Bacaklarda eğrilik (O veya X bacak), el bileklerinde genişleme, kaburgalarda boncuklanma, diş çıkarmada gecikme, büyüme geriliği, yürümede gecikme
• Diş sorunları

Hipokalsemi (Kan Kalsiyum Düşüklüğü) Belirtileri

• Ağız çevresinde, el ve ayak parmaklarında uyuşma ve karıncalanma
• Kas krampları, özellikle bacaklarda ve sırtta
• El ve ayaklarda istemsiz kasılmalar (karpopedal spazm): Ellerin "ebe eli" şeklinde kasılması
• Kas seğirmeleri
• Yorgunluk ve halsizlik
• Huzursuzluk, kaygı, sinirlilik, depresyon ve bellek sorunları
• Kuru cilt, kırılgan tırnaklar, kaba saçlar (uzun süreli durumlarda)
• Katarakt (uzun süreli hipokalsemide)
• Ağır hipokalsemide: Gırtlak spazmına bağlı nefes darlığı ve hırıltı, havale (nöbet), kalp ritim bozuklukları, kalp yetmezliği ve bilinç bulanıklığı

Tanı Nasıl Konur?

• Kan kalsiyum düzeyi: Total kalsiyum, albümin düzeyine göre düzeltilerek yorumlanır; gerekli durumlarda iyonize (serbest) kalsiyum ölçülür.
• Diğer kan testleri: Fosfor, magnezyum, paratiroid hormonu (PTH), 25-hidroksi D vitamini, alkalen fosfataz, böbrek fonksiyon testleri.
• 24 saatlik idrarda kalsiyum: Gerekli durumlarda.
• Elektrokardiyografi (EKG): Hipokalsemide kalp ritminin değerlendirilmesi (QT aralığının uzaması).
• Kemik yoğunluğu ölçümü (DEXA): Osteoporoz değerlendirmesi için.
• Röntgen: Çocuklarda raşitizm bulguları için.
• Fizik muayene bulguları: Chvostek bulgusu (yanağa hafifçe vurulduğunda yüz kaslarının seğirmesi) ve Trousseau bulgusu (kola tansiyon aleti manşonu şişirildiğinde elin kasılması) hipokalsemiyi düşündürür.

Tedavi Seçenekleri

Beslenme Düzenlemesi

Kalsiyumdan zengin besinlerin günlük beslenmeye eklenmesi temel adımdır. Örneğin günde 2–3 porsiyon süt ürünü (bir bardak süt, bir kase yoğurt, bir dilim peynir) ihtiyacın önemli bir kısmını karşılar. Laktoz intoleransı olanlar laktozsuz süt, yoğurt ve peyniri tercih edebilir.

Kalsiyum Takviyeleri

• Diyetle yeterli kalsiyum alamayan kişilerde hekim önerisiyle kalsiyum takviyeleri kullanılabilir.
• Kalsiyum karbonat: Yemekle birlikte alındığında daha iyi emilir; ucuzdur ancak kabızlık ve gaz yapabilir.
• Kalsiyum sitrat: Aç karnına da emilir; mide asidi düşük olanlar ve mide asidi baskılayıcı kullananlar için daha uygundur.
• Vücut tek seferde yaklaşık 500 mg kalsiyumu daha iyi emer; daha yüksek dozlar gün içine bölünmelidir.
• Takviyelerin aşırı kullanımı böbrek taşı riskini artırabilir; bu nedenle mümkün olduğunca besinlerden kalsiyum alınması öncelikli olmalı ve takviyeler gereğinden fazla kullanılmamalıdır.
• Kalsiyum takviyeleri demir, tiroid ilaçları ve bazı antibiyotiklerin emilimini azaltabilir; bu ilaçlarla aralarında birkaç saat bırakılmalıdır.

D Vitamini Tedavisi

D vitamini eksikliği varsa kan düzeyine göre hekim önerisiyle D vitamini takviyesi verilir. Güneşten uygun şekilde yararlanmak da önemlidir.

Hipokalseminin Tedavisi

• Hafif hipokalsemi: Ağızdan kalsiyum ve D vitamini tedavisi.
• Ağır veya belirti veren hipokalsemi: Hastanede damardan kalsiyum glukonat tedavisi ve kalp monitörizasyonu.
• Hipoparatiroidi: Uzun süreli kalsiyum ve aktif D vitamini (kalsitriol) tedavisi; seçilmiş hastalarda paratiroid hormonu replasmanı. Kan ve idrar kalsiyum düzeyleri düzenli izlenmelidir.
• Magnezyum eksikliği: Magnezyum yerine konmadan kalsiyum düzeyi düzelmeyebilir.
• Altta yatan nedenin tedavisi: Böbrek hastalığı, emilim bozuklukları ve diğer nedenler.

Korunma Yolları

• Her gün yeterli miktarda süt ve süt ürünleri, yeşil yapraklı sebzeler, kuru baklagiller ve kuruyemiş tüketmek
• D vitamini için güneşten uygun şekilde yararlanmak; risk gruplarında D vitamini düzeyini kontrol ettirmek
• Düzenli egzersiz: Yürüyüş, koşu ve ağırlık egzersizleri kemikleri güçlendirir
• Sigara içmemek ve alkolü sınırlamak
• Gazlı içecekleri, aşırı kahve ve tuz tüketimini sınırlamak
• Çocukluk ve ergenlikte yeterli kalsiyum alarak yüksek kemik kütlesi oluşturmak; bu, ileri yaşta osteoporoz riskini azaltır
• Bebeklere, Sağlık Bakanlığı programı çerçevesinde D vitamini desteği verilmesi
• Gebelik ve emzirme döneminde beslenmeye özen göstermek
• Menopoz sonrası kadınlarda ve risk faktörü olanlarda kemik yoğunluğu taraması

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Ağız çevresinde, el ve ayaklarda uyuşma ve karıncalanma, tekrarlayan kas krampları, kemik ağrıları, küçük travmalarla kırıklar ya da çocuğunuzda bacaklarda eğrilik, büyüme ve diş çıkarmada gecikme fark ederseniz hekiminize başvurun. Tiroid veya boyun ameliyatı sonrası uyuşma ve kramplar gelişirse ameliyatı yapan ekibe hemen bildirin. Kalsiyum takviyesi kullanmadan önce, özellikle böbrek taşı öykünüz varsa, hekiminize danışın.

Acil durum: Ellerde ve ayaklarda geçmeyen şiddetli kasılmalar, nefes almada güçlük ve hırıltılı solunum, havale (nöbet), çarpıntı, bayılma veya bilinç bulanıklığı varsa beklemeden 112'yi arayın.

Kalsiyum eksikliği iç hastalıkları, endokrinoloji ve metabolizma hastalıkları ve aile hekimliği uzmanları tarafından değerlendirilir ve tedavi edilir. Böbrek hastalığına bağlı durumlarda nefroloji, emilim bozukluklarında gastroenteroloji, osteoporozda fiziksel tıp ve rehabilitasyon, çocuklarda çocuk sağlığı ve hastalıkları ve çocuk endokrinolojisi uzmanları, beslenme planlamasında diyetisyenler sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.