Kemik kırığı

Kemik Kırığı Nedir?

Kemik kırığı (fraktür), kemiğin bütünlüğünün kısmen veya tamamen bozulmasıdır. Kemikler güçlü ve hafif esnek yapılardır; ancak dayanabileceklerinden daha büyük bir kuvvete maruz kaldıklarında kırılırlar. Kırıklar en sık düşmeler, trafik kazaları, spor yaralanmaları ve darbeler sonucu ortaya çıkar. Kemik erimesi (osteoporoz) gibi kemiği zayıflatan durumlarda ise basit bir düşme veya hatta günlük aktiviteler bile kırığa yol açabilir.

Kemik kırıkları çok yaygındır ve her yaşta görülebilir. Çocuklarda en sık el bileği ve ön kol kırıkları, yaşlılarda ise kalça, el bileği, omuz ve omurga kırıkları görülür. Özellikle yaşlılarda kalça kırıkları ciddi sakatlık ve ölüm riskiyle ilişkilidir.

Kemikler canlı dokulardır ve uygun tedavi ile kendiliğinden iyileşme yeteneğine sahiptir. Kırık tedavisinin amacı, kırık parçalarını doğru konumda bir araya getirmek, iyileşene kadar sabit tutmak ve iyileştikten sonra işlevi yeniden kazandırmaktır.

Kemik Kırığı Türleri

• Kapalı kırık: Kırık kemiğin üzerindeki deri sağlamdır.
• Açık kırık: Kırık kemik deriyi delerek dışarı çıkar veya kırık bölgesinde deri yarası vardır. Enfeksiyon riski yüksek olduğu için acil cerrahi tedavi gerektirir.
• Tam kırık: Kemik iki veya daha fazla parçaya ayrılmıştır.
• Kısmi (eksik) kırık: Kemik tamamen ayrılmamıştır. Çocuklarda görülen "yeşil ağaç kırığı" (kemiğin bir tarafının kırılıp diğer tarafının bükülmesi) bunun bir örneğidir.
• Yer değiştirmiş kırık: Kırık parçaları birbirinden uzaklaşmış veya açılanmıştır.
• Parçalı kırık: Kemik çok sayıda parçaya ayrılmıştır.
• Stres (yorgunluk) kırığı: Tekrarlayan yüklenmeler sonucu kemikte oluşan ince çatlaklar; koşucularda, askerlerde ve dansçılarda ayak ve bacak kemiklerinde sık görülür.
• Patolojik kırık: Kemik erimesi, kemik tümörü veya kemik enfeksiyonu gibi kemiği zayıflatan bir hastalık nedeniyle, normalde kırık yapmayacak küçük bir kuvvetle oluşan kırık.
• Büyüme plağı kırıkları: Çocuklarda kemiklerin uzamasını sağlayan büyüme plaklarını etkileyen kırıklar; büyüme bozukluklarını önlemek için dikkatli tedavi gerektirir.
• Eklem içi kırıklar: Kırık hattı ekleme uzanır; ileride kireçlenmeyi önlemek için eklem yüzeyinin düzgün hale getirilmesi önemlidir.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

• Travmalar: Düşme, trafik kazaları, spor yaralanmaları, darp, iş kazaları.
• Kemik erimesi (osteoporoz): Özellikle menopoz sonrası kadınlarda ve yaşlılarda kırık riskini büyük ölçüde artırır.
• Düşme riskini artıran durumlar: İleri yaş, denge bozukluğu, görme sorunları, bazı ilaçlar (uyku ilaçları, tansiyon ilaçları), evdeki kaygan zeminler.
• Tekrarlayan aşırı yüklenme: Stres kırıkları için.
• Bazı hastalıklar: Kemik tümörleri ve kemiğe yayılmış kanserler, kemik enfeksiyonları, osteogenezis imperfekta.
• Uzun süreli kortizon kullanımı
• Yetersiz kalsiyum ve D vitamini alımı
• Sigara ve aşırı alkol kullanımı

Belirtileri Nelerdir?

• Yaralanan bölgede şiddetli ağrı; hareket ettirmekle ve yük vermekle artar
• Şişlik
• Morarma
• Bölgede şekil bozukluğu, açılanma veya kısalık
• Yaralanan bölgeyi hareket ettirememe veya üzerine basamama
• Kırık uçlarının birbirine sürtünmesine bağlı çıtırtı hissi
• Açık kırıklarda deride yara ve kemiğin görülmesi
• Uyuşma veya karıncalanma (sinir veya damar hasarı varsa)

Bazı kırıklar, özellikle stres kırıkları ve küçük çatlaklar, belirgin şekil bozukluğu yapmadan yalnızca ağrı ve hassasiyetle kendini gösterebilir. Yaşlılarda kalça kırıklarında bazen kişi yürüyebilir; ancak kasıkta ağrı ve topallama olur.

İlk Yardım: Kırık Şüphesinde Ne Yapılmalı?

• Yaralı bölgeyi hareket ettirmeyin ve kırık kemiği yerine oturtmaya çalışmayın.
• Kırık şüphesi olan bölgeyi, bulunduğu pozisyonda, karton, tahta veya rulo yapılmış gazete gibi sert bir malzemeyle ve bandajla sabitleyin (atel). Ateli kırığın hem altındaki hem üstündeki eklemleri içine alacak şekilde uygulayın.
• Kanama varsa temiz bir bezle hafifçe bastırarak durdurmaya çalışın.
• Açık kırıkta yarayı temiz bir bezle örtün; kemiği içeri itmeye çalışmayın.
• Şişliği azaltmak için havluya sarılı buz uygulayın.
• Kolu veya bacağı mümkünse yukarıda tutun.
• Boyun, sırt veya kalça yaralanması şüphesinde kişiyi hareket ettirmeyin ve 112'yi arayın.
• Kişiye ameliyat gerekebileceği için yiyecek ve içecek vermeyin.

Tanı Nasıl Konur?

• Fizik muayene: Ağrı, şişlik, şekil bozukluğu, hareket kısıtlılığı, dolaşım ve sinir işlevleri değerlendirilir.
• Röntgen: Kırık tanısında temel yöntemdir; genellikle iki farklı açıdan çekilir.
• Bilgisayarlı tomografi (BT): Eklem içi ve karmaşık kırıklarda, cerrahi planlama için.
• MR: Röntgende görülmeyen stres kırıkları, gizli kalça kırıkları ve yumuşak doku yaralanmaları için.
• Kemik yoğunluğu ölçümü: Küçük bir travmayla kırık gelişen kişilerde kemik erimesini araştırmak için.

Tedavi Seçenekleri

Ameliyatsız Tedavi

• Kapalı redüksiyon: Yer değiştirmiş kırıkların, ameliyat yapılmadan, anestezi altında elle yerine oturtulması.
• Alçı veya atel: Kırık bölgesini iyileşene kadar sabit tutar.
• Breys ve özel destekler
• Kol askısı: Bazı omuz ve köprücük kemiği kırıklarında.

Cerrahi Tedavi

Yer değiştirmiş, kararsız, eklem içi, açık kırıklarda ve bazı kalça kırıklarında ameliyat gerekir:

• Plak ve vida ile tespit: Kırık parçaları açık ameliyatla yerine konur ve metal plak ve vidalarla sabitlenir.
• İntramedüller çivi: Uzun kemiklerin içine yerleştirilen metal çubuk.
• Telle tespit
• Eksternal fiksatör: Deri dışından kemiğe tutturulan metal çerçeve; özellikle açık ve ağır kırıklarda.
• Protez: Yaşlılarda bazı kalça ve omuz kırıklarında eklem protezi uygulanır.

İyileşme Süreci

Kırığın iyileşme süresi, kırığın yerine, tipine, kişinin yaşına ve genel sağlık durumuna bağlıdır. Çocuklarda kırıklar genellikle 3–6 hafta içinde, yetişkinlerde ise 6–12 hafta veya daha uzun sürede iyileşir. Sigara, diyabet, yetersiz beslenme ve bazı ilaçlar kemik iyileşmesini geciktirir.

• Alçının ıslanmamasına ve içine yabancı cisim sokulmamasına dikkat edin.
• Alçılı kol veya bacağı ilk günlerde yukarıda tutun.
• Parmaklarınızı ve alçı dışındaki eklemleri hareket ettirin.
• Kontrol röntgenlerini ve muayeneleri aksatmayın.
• Alçı veya tespit çıkarıldıktan sonra kas gücünü ve eklem hareketini yeniden kazanmak için fizik tedavi ve rehabilitasyon çok önemlidir.
• Kalsiyum ve D vitamininden zengin beslenin, protein alımınızı artırın, sigarayı bırakın.

Olası Komplikasyonlar

• Kompartman sendromu: Kırık bölgesinde şişlik nedeniyle kas bölmelerinde basıncın artması; acil cerrahi gerektirir.
• Enfeksiyon: Özellikle açık kırıklarda.
• Kaynamama veya geç kaynama
• Yanlış kaynama: Kemiğin şekil bozukluğu ile iyileşmesi.
• Damar ve sinir yaralanmaları
• Derin ven trombozu ve akciğer embolisi: Özellikle kalça ve bacak kırıklarında, hareketsizlik dönemlerinde.
• Yağ embolisi: Uzun kemik kırıklarında nadir ama ciddi bir komplikasyon.
• Eklem sertliği ve kireçlenme
• Çocuklarda büyüme bozuklukları

Kırıklardan Korunma

• Kalsiyum ve D vitamininden zengin beslenin; düzenli egzersiz yapın.
• Kemik erimesi riskiniz varsa kemik yoğunluğu ölçümü yaptırın ve gerekirse tedavi olun.
• Evde düşmeleri önleyin: Kaygan halıları kaldırın, banyoya tutunma barları ve kaymaz paspas koyun, geceleri yeterli aydınlatma sağlayın.
• Görme ve denge sorunlarınızı tedavi ettirin.
• Sporda ve bisiklet, motosiklet kullanırken koruyucu ekipman ve kask kullanın.
• Araçta emniyet kemeri takın; çocukları uygun çocuk koltuğunda taşıyın.
• Sigarayı bırakın ve alkolü sınırlayın.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Düşme veya darbe sonrası şiddetli ağrı, şişlik, morarma, şekil bozukluğu veya yaralanan bölgeyi kullanamama varsa hekime başvurun. Belirgin bir travma olmadan gelişen, aktiviteyle artan ve dinlenmekle azalan kemik ağrısı stres kırığı olabilir.

Acil durum: Açık kırık, kırık bölgesinin altında uyuşma, soğukluk, solukluk veya morarma, alçı içinde giderek artan dayanılmaz ağrı, baş, boyun veya sırt yaralanması şüphesi, kalça yaralanması sonrası yürüyememe ya da kırık sonrası ani nefes darlığı ve göğüs ağrısı varsa beklemeden 112'yi arayın.

Kemik kırıkları ortopedi ve travmatoloji uzmanları tarafından tedavi edilir; ilk değerlendirme acil tıp uzmanları tarafından yapılır. İyileşme döneminde fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanları da sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.