Kısırlık

Kısırlık Nedir?

Kısırlık (infertilite), düzenli ve korunmasız cinsel ilişkiye rağmen bir yıl içinde gebelik elde edilememesi durumudur. Kadının yaşı 35 ve üzerindeyse bu süre altı ay olarak kabul edilir; çünkü yaş ilerledikçe yumurta sayısı ve kalitesi azalır ve değerlendirmenin gecikmemesi önemlidir.

Kısırlık yaygın bir sağlık sorunudur; çiftlerin yaklaşık her altı-yedi çiftten birini etkilediği tahmin edilmektedir. Yalnızca kadını ilgilendiren bir durum değildir: nedenlerin yaklaşık üçte biri kadına, üçte biri erkeğe bağlıdır; kalan kısımda her iki eşte de sorun vardır veya belirgin bir neden bulunamaz. Bu nedenle değerlendirme her zaman çift olarak yapılmalıdır.

Kısırlık iki şekilde sınıflandırılır:

• Birincil (primer) kısırlık: Daha önce hiç gebelik yaşanmamış olması.
• İkincil (sekonder) kısırlık: Daha önce gebelik olmuş (doğum, düşük veya dış gebelik) ancak sonrasında yeniden gebe kalınamaması.

Gebelik Nasıl Gerçekleşir?

Gebeliğin oluşabilmesi için bir dizi adımın sorunsuz işlemesi gerekir: yumurtalıklardan sağlıklı bir yumurtanın atılması (yumurtlama), sperm hücrelerinin yeterli sayı ve hareketle rahim ağzından geçerek tüplere ulaşması, tüplerin açık olması ve yumurta ile spermin tüpte buluşarak döllenmesi, oluşan embriyonun rahme taşınarak rahim iç zarına tutunması. Bu zincirin herhangi bir halkasındaki sorun kısırlığa yol açabilir.

Kadınlarda Kısırlık Nedenleri

• Yumurtlama bozuklukları: En sık nedenlerden biridir. Polikistik over sendromu (PKOS) başta olmak üzere tiroit hastalıkları, prolaktin hormonunun yüksekliği, aşırı kilo kaybı veya kilo fazlalığı ve aşırı egzersiz yumurtlamayı bozabilir.
• Tüplerde tıkanıklık veya hasar: Geçirilmiş pelvik enfeksiyonlar (örneğin klamidya ve bel soğukluğu), dış gebelik, karın içi ameliyatlar veya endometriozis tüplerin hasar görmesine neden olabilir.
• Endometriozis: Rahim iç zarına benzeyen dokunun rahim dışında yerleşmesidir; ağrılı adet ve kısırlığa yol açabilir.
• Yumurtalık rezervinde azalma: Yaşla birlikte yumurta sayısı ve kalitesi azalır; bazı kadınlarda bu azalma erken yaşta başlayabilir (erken yumurtalık yetmezliği).
• Rahim ile ilgili sorunlar: Miyomlar, rahim içi polipler, rahim içi yapışıklıklar ve doğumsal rahim şekil bozuklukları embriyonun tutunmasını engelleyebilir.
• Rahim ağzı (serviks) sorunları: Rahim ağzındaki salgının spermin geçişini zorlaştırması veya geçirilmiş işlemler sonrası daralma.

Erkeklerde Kısırlık Nedenleri

• Sperm üretiminde sorunlar: Spermde sayı azlığı, hareket azlığı veya şekil bozukluğu. Hiç sperm bulunmaması durumuna azospermi denir.
• Varikosel: Testislerdeki toplardamarların genişlemesidir; erkek kısırlığının en sık düzeltilebilir nedenlerinden biridir.
• Hormonal bozukluklar: Testosteron ve sperm üretimini düzenleyen hormonlardaki bozukluklar.
• Sperm yollarında tıkanıklık: Enfeksiyonlar, doğumsal yokluk veya geçirilmiş ameliyatlar sonrası sperm kanallarının tıkanması.
• Genetik nedenler: Kromozom anomalileri ve bazı gen değişiklikleri.
• İnmemiş testis öyküsü, kabakulak sonrası testis iltihabı
• Cinsel işlev sorunları: Sertleşme veya boşalma sorunları.
• Çevresel ve yaşam tarzı etkenleri: Sigara, alkol, anabolik steroid kullanımı, aşırı sıcağa maruz kalma, bazı ilaçlar, kemoterapi ve radyoterapi.

Açıklanamayan Kısırlık

Çiftlerin bir kısmında tüm temel testler normal çıkmasına rağmen gebelik gerçekleşmez. Bu duruma açıklanamayan kısırlık denir. Mevcut testlerle saptanamayan yumurta kalitesi sorunları, döllenme veya tutunma bozuklukları bu durumun altında yatabilir. Açıklanamayan kısırlık tedavi edilemez anlamına gelmez; aşılama ve tüp bebek gibi yöntemlerle gebelik elde edilebilir.

Risk Faktörleri

• Kadının yaşı: Doğurganlık 30'lu yaşların ortasından itibaren belirgin şekilde azalır.
• Erkeğin yaşı: İleri yaş erkeklerde de sperm kalitesi azalabilir.
• Sigara kullanımı: Hem kadında hem erkekte doğurganlığı azaltır.
• Aşırı alkol tüketimi
• Fazla kilo veya aşırı zayıflık
• Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar
• Kronik hastalıklar: Diyabet, tiroit hastalıkları ve bazı otoimmün hastalıklar.
• Kanser tedavisi öyküsü

Tanı Nasıl Konur?

Değerlendirme, her iki eşin ayrıntılı öyküsü ve muayenesiyle başlar. Adet düzeni, önceki gebelikler, geçirilmiş ameliyat ve enfeksiyonlar, kullanılan ilaçlar ve yaşam alışkanlıkları sorgulanır.

Kadında Yapılan Başlıca Testler

• Hormon testleri: Adetin belirli günlerinde yumurtalık rezervini ve yumurtlamayı değerlendiren kan testleri; tiroit ve prolaktin hormonları. AMH testi yumurta rezervi hakkında bilgi verir.
• Ultrasonografi: Rahim ve yumurtalıkların yapısı, yumurtalıklardaki folikül sayısı, miyom ve kist varlığı değerlendirilir.
• Rahim filmi (histerosalpingografi, HSG): Rahim içinin şekli ve tüplerin açık olup olmadığı ilaçlı film ile gösterilir.
• Gerekli durumlarda histeroskopi ve laparoskopi: Rahim içinin kamerayla incelenmesi veya karın içinin kapalı yöntemle değerlendirilmesi; endometriozis ve yapışıklıkların tanı ve tedavisinde kullanılır.

Erkekte Yapılan Başlıca Testler

• Semen (sperm) analizi: Erkek değerlendirmesinin temelidir. Sperm sayısı, hareketi ve şekli incelenir. Sonuç anormal çıkarsa test genellikle bir süre sonra tekrarlanır.
• Hormon testleri
• Skrotal ultrason: Varikosel ve testis yapısının değerlendirilmesi.
• Genetik testler: Ciddi sperm azlığı veya azospermi durumunda istenebilir.

Tedavi Seçenekleri

Tedavi; kısırlığın nedenine, kadının yaşına, kısırlık süresine ve çiftin tercihlerine göre planlanır. Birçok çift basit tedavilerle gebelik elde edebilir.

• Yaşam tarzı düzenlemeleri: İdeal kiloya ulaşmak, sigarayı bırakmak ve alkolü azaltmak doğurganlığı belirgin şekilde artırabilir.
• Yumurtlamayı düzenleyen ilaçlar: Yumurtlama sorunu olan kadınlarda ağızdan alınan ilaçlar veya iğne şeklindeki hormon tedavileriyle yumurtlama sağlanabilir. Bu tedaviler ultrason takibiyle yapılmalıdır; çoğul gebelik riski bulunur.
• Cerrahi tedaviler: Rahim içi polip, miyom, yapışıklık veya endometriozis odaklarının çıkarılması; tüplerin açılması. Erkekte varikosel ameliyatı veya tıkalı sperm yollarının onarımı.
• Aşılama (intrauterin inseminasyon, IUI): Yumurtlama döneminde hazırlanan spermin ince bir kateterle doğrudan rahim içine verilmesidir. Hafif erkek faktörü ve açıklanamayan kısırlıkta kullanılır.
• Tüp bebek (in vitro fertilizasyon, IVF): Yumurtalıklar ilaçlarla uyarılır, olgunlaşan yumurtalar toplanır ve laboratuvarda spermle döllenir. Oluşan embriyolar rahme transfer edilir. Tüplerin tıkalı olduğu, ciddi erkek faktörü bulunan veya diğer tedavilerin başarısız olduğu durumlarda tercih edilir.
• Mikroenjeksiyon (ICSI): Tüp bebek tedavisinde tek bir sperm hücresinin doğrudan yumurtanın içine enjekte edilmesidir. Sperm sayı ve kalitesinin düşük olduğu durumlarda kullanılır.
• Testisten sperm elde edilmesi: Ejakülatta sperm bulunmayan erkeklerde, testisten cerrahi olarak sperm aranabilir.

Türkiye'de üremeye yardımcı tedavilerde yalnızca evli çiftlerin kendi yumurta ve spermleri kullanılabilir; yumurta veya sperm bağışı yasal değildir. Kanser tedavisi gibi nedenlerle doğurganlığını kaybetme riski olan kişilerde yumurta, sperm veya embriyo dondurma seçenekleri değerlendirilebilir.

Kısırlığın Duygusal Boyutu

Kısırlık süreci çiftler için yoğun stres, kaygı, suçluluk ve üzüntü kaynağı olabilir. Tedavilerin uzun sürmesi, belirsizlik ve çevresel baskılar ilişkileri de etkileyebilir. Duyguları eşle paylaşmak, sorumluluğun tek bir kişiye yüklenmemesi ve gerektiğinde psikolojik destek almak sürecin daha sağlıklı yönetilmesine yardımcı olur.

Doğurganlığı Korumak İçin Öneriler

• Sigara ve tütün ürünlerinden uzak durun.
• Sağlıklı kiloda kalmaya çalışın; dengeli beslenin ve düzenli egzersiz yapın.
• Alkolü sınırlayın.
• Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan korunun; belirti varsa erken tedavi olun.
• Erkekler testisleri uzun süre aşırı sıcağa maruz bırakmaktan kaçınmalıdır.
• Hekime danışmadan anabolik steroid ve hormon ilaçları kullanmayın.
• Çocuk sahibi olmayı ileri yaşa erteleme planı varsa doğurganlığın yaşla azaldığını göz önünde bulundurarak hekiminize danışın.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

• 35 yaşın altındaysanız ve bir yıldır düzenli korunmasız ilişkiye rağmen gebelik olmadıysa
• 35 yaş ve üzerindeyseniz ve altı aydır gebelik olmadıysa; 40 yaş üzerindeyseniz daha erken
• Adetleriniz düzensizse veya hiç adet görmüyorsanız
• Çok ağrılı adetler, bilinen endometriozis, geçirilmiş pelvik enfeksiyon veya karın ameliyatı öykünüz varsa
• Birden fazla düşük yaptıysanız
• Erkek eşte inmemiş testis, testis ameliyatı, kabakulak sonrası testis şişliği veya cinsel işlev sorunu varsa

Kısırlık kadın hastalıkları ve doğum uzmanları (özellikle üreme endokrinolojisi ve infertilite alanında çalışanlar) ve erkek tarafının değerlendirilmesinde üroloji uzmanları tarafından değerlendirilir ve tedavi edilir.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.