Varikosel

Varikosel Nedir?

Varikosel, testis torbası (skrotum) içinde, testisten kanı taşıyan toplardamarların (pampiniform pleksus) genişlemesi ve kıvrımlı hale gelmesidir. Bacaklarda görülen varislere benzetilebilir. Bu toplardamarlardaki kapakçıkların yeterince çalışmaması nedeniyle kan geri kaçar ve damarlarda birikerek genişlemeye yol açar.

Varikosel, erkeklerde çok yaygındır; genel erkek nüfusunun yaklaşık %15'inde görülür. Genellikle ergenlik döneminde, 15–25 yaşları arasında ortaya çıkar. Vakaların büyük çoğunluğu (%85–90) sol tarafta görülür; bunun nedeni sol testis toplardamarının böbrek toplardamarına dik açıyla bağlanması ve daha uzun bir yol izlemesidir. Varikosel çoğu zaman belirti vermez ve sağlık sorunu oluşturmaz. Ancak erkek kısırlığının en sık düzeltilebilir nedenidir: Kısırlık nedeniyle başvuran erkeklerin yaklaşık %35–40'ında varikosel saptanır. Ayrıca bazı durumlarda testis büyümesinde gerilik, ağrı ve testosteron düzeyinde azalmaya yol açabilir.

Nedenleri

• Toplardamar kapakçıklarının yetersizliği: Testis toplardamarlarındaki kapakçıkların doğuştan eksik veya yetersiz olması kanın geri kaçmasına yol açar.
• Anatomik faktörler: Sol testis toplardamarının sol böbrek toplardamarına dik açıyla bağlanması, daha uzun olması ve basıncın daha yüksek olması nedeniyle varikosel çoğunlukla sol tarafta görülür.
• Nutcracker (fındıkkıran) fenomeni: Sol böbrek toplardamarının iki atardamar arasında sıkışması.
• Uzun süre ayakta kalma: Belirtileri artırabilir.

Dikkat Edilmesi Gereken Durumlar

Yalnızca sağ tarafta görülen, ileri yaşta aniden ortaya çıkan veya sırtüstü yatınca kaybolmayan varikosel, karın içinde damar basısı yapan bir kitle (örneğin böbrek tümörü) nedeniyle gelişmiş olabilir. Bu durumlarda mutlaka ayrıntılı görüntüleme yapılmalıdır.

Varikoselin Testise Etkileri

Varikoselin testis işlevlerini nasıl bozduğu tam olarak bilinmemekle birlikte şu mekanizmalar öne sürülmektedir:

• Testis sıcaklığının artması: Sperm üretimi için testisin vücut sıcaklığından birkaç derece düşük olması gerekir. Genişlemiş damarlarda biriken kan testis sıcaklığını artırır.
• Oksidatif stres: Spermlerde DNA hasarına yol açabilir.
• Toksik maddelerin geri kaçması: Böbreküstü bezi ve böbrekten gelen maddelerin testise ulaşması.
• Kan akımının bozulması ve oksijen yetersizliği

Bu etkiler sonucunda sperm sayısında, hareketliliğinde ve şeklinde bozulma, testis hacminde küçülme ve bazı erkeklerde testosteron düzeyinde azalma görülebilir.

Varikoselin Dereceleri

• Subklinik varikosel: Elle muayenede hissedilmez, yalnızca ultrason (Doppler) ile saptanır. Genellikle tedavi gerektirmez.
• Derece 1: Yalnızca ayakta ve ıkınma (Valsalva manevrası) sırasında elle hissedilir.
• Derece 2: Ayakta dururken ıkınmadan elle hissedilir, ancak gözle görülmez.
• Derece 3: Testis torbasının derisinden gözle görülebilir; "solucan torbası" görünümündedir.

Belirtileri Nelerdir?

• Çoğu zaman belirti yoktur; rutin muayenede veya kısırlık araştırması sırasında fark edilir.
• Testis torbasında ağırlık hissi veya künt ağrı: Uzun süre ayakta kalınca, egzersiz sonrasında, sıcak havada ve gün sonunda artar; sırtüstü yatınca hafifler.
• Testis torbasında şişlik: Ayakta belirginleşen, yatınca azalan, "solucan torbası" gibi ele gelen yumuşak şişlik.
• Testiste küçülme: Varikosel olan taraftaki testisin diğerine göre küçük kalması; özellikle ergenlerde önemlidir.
• Kısırlık: Çocuk sahibi olamama.

Tanı Nasıl Konur?

• Fizik muayene: Hasta hem ayakta hem de yatarken muayene edilir. Ayakta ıkınma (Valsalva manevrası) yaptırılarak genişlemiş damarlar değerlendirilir. Testislerin boyutu ve kıvamı ölçülür. Muayene ılık bir odada yapılmalıdır.
• Skrotal Doppler ultrason: Damarların çapını ve kanın geri kaçışını gösterir; testis hacmini ölçer. Tanıyı doğrulamak ve testis boyut farkını değerlendirmek için kullanılır.
• Semen analizi (spermiyogram): Kısırlık araştırmasında ve tedavi kararında önemlidir. Sperm sayısı, hareketliliği ve şekli değerlendirilir. Genellikle en az iki ayrı semen analizi yapılır.
• Sperm DNA hasarı testi: Seçilmiş hastalarda.
• Hormon testleri: Testosteron, FSH ve LH düzeyleri.
• Karın ultrasonu veya tomografi: Yalnızca sağ tarafta veya aniden ortaya çıkan, yatınca kaybolmayan varikoselde karın içi kitleleri araştırmak için.

Tedavi Seçenekleri

Varikoselin her zaman tedavi edilmesi gerekmez. Belirti vermeyen, testis gelişimini ve sperm kalitesini etkilemeyen varikoseller için düzenli takip yeterlidir.

Tedavi Gerektiren Durumlar

• Elle hissedilebilen varikoseli olan ve semen analizi bozuk olan, çocuk sahibi olmak isteyen erkekler (eşinin doğurganlığı normal ya da tedavi edilebilir durumdaysa)
• Günlük yaşamı etkileyen, ağrı kesicilere yanıt vermeyen ağrı
• Ergenlerde varikosel tarafındaki testiste belirgin küçülme (testisler arasında %20'den fazla hacim farkı) veya ilerleyici büyüme geriliği
• Ergenlerde ve genç erişkinlerde semen analizinde bozulma
• Seçilmiş hastalarda testosteron düşüklüğü

Destekleyici Tedavi

• Testisleri destekleyen dar iç çamaşırları veya suspansuvar kullanımı
• Uzun süre ayakta kalmaktan kaçınma
• Hekim önerisiyle ağrı kesiciler
• Testisleri aşırı sıcaktan koruma (sıcak küvet, sauna, dizüstü bilgisayarı kucakta uzun süre kullanmaktan kaçınma)
• Antioksidan takviyeleri bazı hastalarda sperm kalitesine katkı sağlayabilir; ancak etkinliği sınırlıdır ve hekim önerisiyle kullanılmalıdır.

Cerrahi Tedavi (Varikoselektomi)

Varikosel tedavisinin amacı, genişlemiş toplardamarları bağlayarak kanın geri kaçışını önlemek ve kanın sağlıklı damarlar yoluyla dolaşmasını sağlamaktır.

• Mikrocerrahi subinguinal varikoselektomi: Günümüzde en çok tercih edilen ve altın standart kabul edilen yöntemdir. Kasık bölgesinde yaklaşık 2–3 cm'lik küçük bir kesiyle, ameliyat mikroskobu altında genişlemiş toplardamarlar bağlanır; testis atardamarı ve lenf damarları korunur. Tekrarlama ve komplikasyon oranları en düşük yöntemdir.
• Laparoskopik varikoselektomi: Karında açılan küçük deliklerden kamerayla yapılır; özellikle iki taraflı varikoselde tercih edilebilir.
• Açık (inguinal veya retroperitoneal) cerrahi: Geleneksel yöntemlerdir.

Ameliyat genellikle günübirlik yapılır ve hasta aynı gün evine gider. Masa başı işlere birkaç gün içinde dönülebilir; ağır egzersiz ve cinsel ilişki için genellikle 1–2 hafta beklenmesi önerilir.

Girişimsel Radyolojik Tedavi (Embolizasyon)

Kasıktaki veya boyundaki bir toplardamardan girilerek ince bir kateterle testis toplardamarına ulaşılır ve damar içine yerleştirilen sarmal teller (koil) veya özel maddelerle damar tıkanır. Cerrahi kesi gerektirmez ve iyileşme süresi kısadır; ancak tekrarlama oranı mikrocerrahiye göre biraz daha yüksek olabilir ve radyasyon maruziyeti vardır.

Tedavi Sonrası Beklentiler

• Sperm üretim döngüsü yaklaşık 3 ay sürdüğünden, semen analizindeki iyileşme genellikle ameliyattan 3–6 ay sonra görülür.
• Uygun hastalarda sperm sayısı ve hareketliliği önemli ölçüde iyileşir ve doğal yolla gebelik şansı artar.
• Ağrı şikâyeti olan hastaların çoğunda ağrı azalır veya kaybolur.
• Ergenlerde testis büyümesi yakalanabilir.
• Olası komplikasyonlar: Hidrosel (testis çevresinde sıvı birikmesi), tekrarlama, nadiren testis atardamarı hasarı. Mikrocerrahi yöntemle bu riskler en aza indirilir.

Ergenlerde Varikosel

Varikosel genellikle ergenlik döneminde ortaya çıkar ve çoğu zaman belirti vermez. Ergenlerde varikosel saptandığında düzenli muayene ve ultrasonla testis büyümesinin takibi önemlidir. Testislerde belirgin boyut farkı, ağrı veya (uygun yaşta yapılabiliyorsa) bozuk semen analizi varsa tedavi düşünülür. Erken yapılan uygun tedavi, ileride doğurganlık sorunlarının önlenmesine katkı sağlayabilir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Testis torbanızda ayakta dururken belirginleşen şişlik, ağırlık hissi veya künt ağrı varsa, testisleriniz arasında boyut farkı fark ettiyseniz ya da bir yıldır düzenli korunmasız ilişkiye rağmen çocuk sahibi olamıyorsanız bir üroloji uzmanına başvurun. Ergenlik çağındaki erkek çocuklarda testis torbasında şişlik fark edilirse çocuk ürolojisi veya üroloji uzmanına başvurulmalıdır. Yalnızca sağ tarafta, ileri yaşta aniden ortaya çıkan veya yatınca kaybolmayan bir varikosel de mutlaka değerlendirilmelidir.

Acil durum: Testiste aniden başlayan şiddetli ağrı, testis torbasında hızla artan şişlik, kızarıklık, bulantı ve kusma varsa bu durum testis torsiyonu (testisin kendi etrafında dönmesi) olabilir; testisin kaybedilmemesi için birkaç saat içinde müdahale gerekir. Beklemeden acil servise başvurun. Ameliyat sonrası yüksek ateş, testis torbasında hızla büyüyen şişlik veya yara yerinde akıntı da acil değerlendirme gerektirir.

Varikosel üroloji (androloji) uzmanları tarafından tanı alır ve tedavi edilir. Çocuk ve ergenlerde çocuk ürolojisi ve çocuk cerrahisi, embolizasyon tedavisinde girişimsel radyoloji, kısırlık tedavisinde kadın hastalıkları ve doğum (tüp bebek merkezleri), hormon bozukluklarında endokrinoloji uzmanları sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.