Zehirlenme

Zehirlenme Nedir?

Zehirlenme, vücuda zarar verebilecek bir maddenin yutulması, solunması, ciltle veya gözle temas etmesi ya da enjekte edilmesi sonucu ortaya çıkan sağlık sorunudur. Bu maddeler; ilaçlar, ev temizlik ürünleri, tarım ilaçları, kimyasallar, gazlar, zehirli bitki ve mantarlar, hayvan ısırma ve sokmaları, alkol ve uyuşturucu maddeler olabilir.

Zehirlenmeler her yaşta görülebilir. Küçük çocuklarda çoğunlukla merak nedeniyle evdeki ilaç ve kimyasal ürünlerin kazara yutulması şeklinde; erişkinlerde ise ilaç yanlış kullanımı, mesleki maruziyet, karbonmonoksit zehirlenmesi, alkol ve madde kullanımı veya kasıtlı alım şeklinde ortaya çıkar.

Zehirlenmelerin şiddeti; maddenin türüne, miktarına, vücuda giriş yoluna, maruziyet süresine, kişinin yaşına ve genel sağlık durumuna bağlıdır. Bazı zehirlenmeler belirti vermezken, bazıları dakikalar içinde hayatı tehdit edebilir. Zehirlenme şüphesinde hızlı ve doğru hareket etmek çok önemlidir.

Türkiye'de Ulusal Zehir Danışma Merkezi (UZEM) 114 numaralı telefondan 7 gün 24 saat ücretsiz hizmet vermektedir. Zehirlenme şüphesinde ilk yapılacaklar hakkında bilgi almak için 114'ü, acil durumlarda ise 112'yi arayın.

Sık Görülen Zehirlenme Nedenleri

• İlaçlar: Ağrı kesiciler (özellikle parasetamol), antidepresanlar, uyku ilaçları, kalp ve tansiyon ilaçları, demir ilaçları ve vitaminler. Çocuklarda en sık zehirlenme nedenidir.
• Ev temizlik ürünleri: Çamaşır suyu, kireç çözücüler, lavabo açıcılar, bulaşık makinesi tabletleri, deterjanlar. Bazıları yemek borusunda ve midede ciddi yanıklara yol açar.
• Karbonmonoksit: Soba, şofben, kombi, mangal ve jeneratörlerden yayılan kokusuz ve renksiz bir gazdır. Özellikle kış aylarında evlerde toplu zehirlenmelere ve ölümlere yol açabilir.
• Tarım ilaçları (pestisitler): Özellikle organik fosforlu böcek ilaçları ciddi zehirlenmelere neden olabilir.
• Zehirli mantarlar: Doğadan toplanan yabani mantarlar ölümcül karaciğer yetmezliğine yol açabilir.
• Deli bal: Karadeniz bölgesinde bazı orman güllerinden elde edilen bal; tansiyon düşüklüğü ve kalp atımında yavaşlamaya neden olabilir.
• Metanol (sahte alkol): Kaçak veya sahte içkilerde bulunabilen metanol körlüğe ve ölüme yol açabilir.
• Alkol ve uyuşturucu maddeler
• Hayvan ısırma ve sokmaları: Yılan, akrep ve bazı örümcek türleri.
• Zehirli bitkiler
• Kozmetik ürünler, düğme piller, yakıtlar ve çözücüler

Belirtileri Nelerdir?

Belirtiler zehrin türüne göre büyük farklılık gösterir. Sık görülen belirtiler şunlardır:

• Bulantı, kusma, karın ağrısı ve ishal
• Baş ağrısı, baş dönmesi
• Uyku hali, bilinç bulanıklığı veya huzursuzluk, ajitasyon
• Nefes darlığı veya yavaş, yüzeysel solunum
• Kalp atışında hızlanma, yavaşlama veya düzensizlik
• Tansiyon düşüklüğü veya yüksekliği
• Göz bebeklerinde aşırı küçülme veya büyüme
• Aşırı terleme, salya artışı veya ağız kuruluğu
• Ağızda, dudaklarda yanık veya yaralar, yutma güçlüğü (yakıcı maddelerde)
• Ciltte kızarıklık, yanık veya döküntü
• Kas seğirmeleri ve nöbet (kasılma)
• Bilinç kaybı

Karbonmonoksit Zehirlenmesi Belirtileri

Baş ağrısı, baş dönmesi, bulantı, halsizlik, uyku hali ve bilinç bulanıklığı. Aynı ortamdaki birden fazla kişide benzer belirtiler olması ve ortamdan çıkınca belirtilerin azalması karbonmonoksit zehirlenmesini düşündürür. Belirtiler grip ile karıştırılabilir.

Zehirlenme Durumunda Ne Yapılmalı?

• Kendinizi koruyun: Gaz zehirlenmesi şüphesinde ortama girmeden önce kapı ve pencereleri açın; kişiyi temiz havaya çıkarın. Yangın veya patlama riskine karşı elektrik düğmelerine dokunmayın.
• Kişinin durumunu değerlendirin: Bilinci kapalıysa, nefes almıyorsa veya nöbet geçiriyorsa hemen 112'yi arayın. Bilinci kapalı ancak nefes alıyorsa yan yatırın.
• Bilgi alın: Kişinin durumu stabilse 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ni arayarak ne yapmanız gerektiği konusunda bilgi alın.
• Maddeyi belirleyin: Zehirlenmeye neden olan maddenin kutusunu, ambalajını veya etiketini, ilaç kutusunu saklayın ve sağlık ekibine gösterin. Ne zaman ve ne kadar alındığını not edin.
• Kusturmaya çalışmayın: Özellikle yakıcı maddeler, yağ türevi ürünler ve bilinç bulanıklığı varsa kusturmak ciddi zarar verebilir.
• Süt, yoğurt, limon suyu, tuzlu su veya başka bir şey içirmeyin; bunlar zararlı olabilir. Sağlık profesyonelinin önerisi olmadan hiçbir şey vermeyin.
• Cilde temasta: Kirlenen giysileri çıkarın ve cildi en az 15–20 dakika bol akan suyla yıkayın.
• Göze temasta: Gözü en az 15–20 dakika boyunca bol, temiz, akan suyla yıkayın ve hemen sağlık kuruluşuna başvurun.

Tanı ve Tedavi

Hastanede önce kişinin solunum, dolaşım ve bilinç durumu değerlendirilir ve desteklenir. Zehrin türü, öykü, belirtiler ve gerektiğinde kan ve idrar testleriyle belirlenir. Tedavi seçenekleri şunlardır:

• Destek tedavisi: Oksijen, damar yoluyla sıvı, solunum desteği, kalp ritminin izlenmesi; zehirlenmelerin çoğunda tedavinin temelidir.
• Aktif kömür: Bazı ilaç ve maddelerin bağırsaktan emilimini azaltmak için, uygun hastalarda ve uygun zamanda hekim tarafından verilebilir.
• Antidot (panzehir) tedavisi: Bazı zehirlenmelerin özel panzehiri vardır. Örneğin parasetamol zehirlenmesinde N-asetilsistein, organik fosforlu tarım ilacı zehirlenmesinde atropin ve pralidoksim, karbonmonoksit zehirlenmesinde yüksek akımlı oksijen ve gerekirse hiperbarik oksijen, metanol zehirlenmesinde özel tedaviler ve akrep veya yılan sokmalarında antiserum kullanılır.
• Zehrin vücuttan uzaklaştırılması: Bazı durumlarda diyaliz gerekebilir.
• Yoğun bakım tedavisi: Ağır zehirlenmelerde.

Bazı zehirlenmelerde, özellikle parasetamol ve uzun etkili ilaçlarda, başlangıçta hiçbir belirti olmayabilir; ancak saatler veya günler sonra ciddi organ hasarı gelişebilir. Bu nedenle belirti olmasa bile zehirlenme şüphesinde mutlaka sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

Yaşlılarda İlaç Zehirlenmeleri

Yaşlı kişiler, birden fazla ilaç kullanmaları, ilaçların vücuttan atılmasının yavaşlaması ve unutkanlık nedeniyle ilaç zehirlenmelerine daha yatkındır. İlaçların yanlışlıkla iki kez alınması veya benzer görünen ilaçların karıştırılması sık görülen sorunlardır. Haftalık ilaç kutuları kullanmak, ilaç listesini güncel tutmak ve tüm ilaçları düzenli olarak hekim veya eczacıyla gözden geçirmek bu riski azaltır.

Korunma Yolları

Çocuklar İçin

• İlaçları, temizlik ürünlerini, tarım ilaçlarını ve kimyasalları çocukların ulaşamayacağı, kilitli dolaplarda saklayın.
• Kimyasal ürünleri asla orijinal ambalajı dışında, özellikle su veya meşrubat şişelerinde saklamayın.
• Çocuk kilitli ambalajları tercih edin ve kullandıktan sonra kapaklarını sıkıca kapatın.
• İlaçları çocukların önünde almayın ve ilaçları "şeker" olarak tanıtmayın.
• Düğme pilleri ve küçük mıknatısları çocuklardan uzak tutun.
• Ziyaretlerde misafirlerin çantalarında bulunabilecek ilaçlara dikkat edin.

Erişkinler İçin

• İlaçları reçetedeki dozda kullanın; birden fazla ilaç kullanıyorsanız etkileşimler için eczacınıza danışın.
• Soba, şofben ve kombilerin bakımını düzenli yaptırın; baca kontrolü yaptırın ve karbonmonoksit dedektörü kullanın. Kapalı alanlarda mangal yakmayın ve jeneratör çalıştırmayın.
• Temizlik ürünlerini birbirine karıştırmayın; çamaşır suyu ile asitli ürünlerin karıştırılması zehirli gaz açığa çıkarır.
• Tarım ilaçlarını kullanırken koruyucu ekipman giyin.
• Doğadan topladığınız mantarları tüketmeyin.
• Güvenilir olmayan kaynaklardan alkol satın almayın.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Acil durum: Bilinç kaybı, nefes almada güçlük, nöbet, göğüs ağrısı, ciddi kusma veya yakıcı bir maddenin yutulması durumunda beklemeden 112'yi arayın. Zehirlenme şüphesinde, belirti olmasa bile, 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ni arayarak bilgi alın ve önerilere göre sağlık kuruluşuna başvurun.

Ruhsal sıkıntı nedeniyle kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa 112'yi arayın veya bir sağlık kuruluşuna başvurun; yardım almak mümkündür.

Zehirlenmeler acil tıp ve klinik toksikoloji alanında çalışan hekimler tarafından tedavi edilir; çocuklarda çocuk acil uzmanları, ağır vakalarda yoğun bakım ekipleri tedaviye katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.