Bademcik İltihabı

Bademcik İltihabı Nedir?

Bademcik iltihabı (tonsillit), boğazın arka kısmında, her iki yanda yer alan bademciklerin (tonsiller) iltihaplanmasıdır. Bademcikler, ağız ve burun yoluyla vücuda giren mikroplara karşı ilk savunma hattını oluşturan lenf dokusu yapılarıdır ve özellikle çocukluk döneminde bağışıklık sisteminin gelişimine katkıda bulunur. Ancak bu görevleri sırasında kendileri de sıklıkla enfeksiyon kapabilir.

Bademcik iltihabı her yaşta görülebilmekle birlikte en sık okul çağındaki çocuklarda ve gençlerde görülür. Çoğu zaman yutağın iltihabıyla (farenjit) birlikte görülür; bu duruma tonsillofarenjit denir. Bademcik iltihaplarının büyük çoğunluğu virüslere bağlıdır ve kendiliğinden iyileşir. Bakterilere bağlı olanların en önemli nedeni A grubu beta hemolitik streptokok bakterisidir; bu tür bademcik iltihabı antibiyotikle tedavi edilmelidir.

Bademcik İltihabı Türleri

• Akut tonsillit: Ani başlayan, genellikle 1–2 hafta içinde iyileşen bademcik iltihabıdır.
• Tekrarlayan tonsillit: Bir yıl içinde birçok kez tekrarlayan bademcik iltihabı ataklarıdır.
• Kronik tonsillit: Uzun süreli boğaz ağrısı, ağız kokusu, bademciklerde sürekli iltihap ve boyunda lenf bezi büyümesiyle seyreden durumdur.

Nedenleri

Viral Nedenler (en sık)

• Soğuk algınlığı virüsleri
• Grip virüsleri
• Adenovirüs
• Epstein-Barr virüsü (enfeksiyöz mononükleoz): Özellikle gençlerde bademciklerde gri-beyaz kaplama, yüksek ateş, boyunda belirgin lenf bezi büyümesi, dalak büyümesi ve haftalarca süren halsizlik ile seyreder.
• Coxsackie virüsleri
• Koronavirüsler

Bakteriyel Nedenler

• A grubu beta hemolitik streptokok: En sık ve en önemli bakteriyel nedendir; özellikle 5–15 yaş arasındaki çocuklarda görülür.
• Diğer streptokoklar, stafilokoklar, mikoplazma
• Difteri (aşılama sayesinde çok nadir)

Nasıl Bulaşır?

Bademcik iltihabına neden olan mikroplar, hasta kişinin öksürmesi, hapşırması veya konuşmasıyla saçılan damlacıklar, ellerle ve ortak kullanılan eşyalarla (bardak, çatal-kaşık, havlu, oyuncak) bulaşır. Okullar ve kreşler gibi kalabalık ortamlarda kolayca yayılır.

Belirtileri Nelerdir?

• Boğaz ağrısı, yutkunurken artan ağrı
• Yutma güçlüğü
• Bademciklerde kızarıklık ve şişlik
• Bademciklerde beyaz veya sarı iltihaplı noktalar ya da kaplama
• Ateş, titreme
• Boyunda ağrılı ve şiş lenf bezleri
• Kulağa vuran ağrı
• Ağız kokusu
• Ses değişikliği, boğuk ses
• Baş ağrısı, halsizlik, iştahsızlık
• Çocuklarda karın ağrısı, bulantı ve kusma
• Küçük çocuklarda yemeyi ve içmeyi reddetme, salya akması, huzursuzluk

Viral ve Bakteriyel Bademcik İltihabının Farkı

Öksürük, burun akıntısı, ses kısıklığı, göz kızarıklığı ve ağız içinde yaralar genellikle viral enfeksiyonu düşündürür. Ani başlayan yüksek ateş, şiddetli boğaz ağrısı, bademciklerde iltihap, boyunda hassas lenf bezleri ve öksürük olmaması ise streptokok enfeksiyonunu düşündürür. Ancak belirtilerle kesin ayrım yapılamaz; test gereklidir.

Komplikasyonlar

İltihaplı Komplikasyonlar

• Bademcik çevresi apsesi (peritonsiller apse): Bademciğin arkasında iltihap birikmesidir. Tek taraflı şiddetli boğaz ağrısı, ağız açmada güçlük, ağızda patates varmış gibi boğuk ses, salya akması, küçük dilin karşı tarafa itilmesi ve kulağa vuran ağrı ile kendini gösterir. Acil drenaj ve tedavi gerektirir.
• Boyun derin dokularında apse
• Orta kulak iltihabı, sinüzit
• Boyun lenf bezlerinde iltihap ve apse

Streptokokka Bağlı Bağışıklık Komplikasyonları

• Akut romatizmal ateş: Tedavi edilmeyen streptokok enfeksiyonundan 2–4 hafta sonra eklem ağrısı ve şişliği, kalp kapakçıklarında kalıcı hasar, istemsiz hareketler ve cilt bulgularıyla seyredebilir. Türkiye'de hâlâ görülmektedir ve uygun antibiyotik tedavisiyle önlenebilir.
• Akut glomerülonefrit: Böbrek iltihabı; idrarda kan, yüz ve göz kapaklarında şişlik, tansiyon yüksekliği.
• Kızıl: Streptokok toksinine bağlı döküntülü hastalık; zımpara kağıdı gibi pürüzlü kırmızı döküntü ve çilek dil görünümü.

Bademcik Büyümesine Bağlı Sorunlar

• Horlama ve uykuda nefes durması (obstrüktif uyku apnesi), özellikle çocuklarda
• Huzursuz uyku, gündüz yorgunluk, dikkat ve davranış sorunları
• Yutma güçlüğü ve beslenme sorunları

Tanı Nasıl Konur?

• Fizik muayene: Boğaz, bademcikler, boyun lenf bezleri, kulaklar ve burun muayene edilir.
• Hızlı strep testi: Boğazdan alınan sürüntüyle birkaç dakika içinde A grubu streptokok araştırılır.
• Boğaz kültürü: Streptokok tanısında altın standarttır; özellikle çocuklarda hızlı test negatif ancak şüphe yüksekse alınır.
• Kan testleri: Enfeksiyöz mononükleoz şüphesinde kan sayımı ve özel antikor testleri.
• Görüntüleme: Apse şüphesinde boyun ultrasonu veya tomografi.

Tedavi Seçenekleri

Viral Bademcik İltihabı

Antibiyotik gerektirmez; antibiyotikler virüslere etkisizdir. Gereksiz antibiyotik kullanımı yan etkilere ve antibiyotik direncine yol açar. Hastalık genellikle 7–10 gün içinde kendiliğinden iyileşir. Enfeksiyöz mononükleozda amoksisilin gibi bazı antibiyotikler döküntüye yol açabilir; ayrıca dalak büyümesi nedeniyle birkaç hafta temas sporlarından kaçınılmalıdır.

Streptokok Bademcik İltihabı

• Penisilin veya amoksisilin ilk tercihtir; tedavi genellikle 10 gün sürer. Penisilin alerjisi olanlarda başka antibiyotikler kullanılır. Tek doz kas içi penisilin iğnesi de bir seçenektir.
• Belirtiler birkaç gün içinde düzelse bile antibiyotik tedavisi mutlaka tamamlanmalıdır; erken bırakmak akut romatizmal ateş riskini artırır.
• Antibiyotik başlandıktan 24 saat sonra ve ateş düştükten sonra çocuklar okula dönebilir.

Belirtileri Hafifletmek İçin

• Dinlenme
• Bol sıvı: Ilık çorbalar, ıhlamur, ılık su; soğuk içecekler ve dondurma da rahatlatabilir
• Yumuşak ve kolay yutulan yiyecekler
• Parasetamol veya ibuprofen ile ağrı ve ateş kontrolü; çocuk ve ergenlerde aspirin kullanılmamalıdır
• Gargara yapabilecek yaştaki çocuklarda ve yetişkinlerde ılık tuzlu su gargarası
• Bir yaşından büyüklerde bal, boğazı yatıştırabilir
• Ortamın nemlendirilmesi ve sigara dumanından uzak durulması

Bademcik Ameliyatı (Tonsillektomi)

Bademciklerin alınması, aşağıdaki durumlarda kulak burun boğaz uzmanı tarafından önerilebilir:

• Sık tekrarlayan bademcik iltihapları: Bir yılda 7 veya daha fazla, art arda iki yıl boyunca yılda 5 veya daha fazla ya da art arda üç yıl boyunca yılda 3 veya daha fazla belgelenmiş atak
• Bademcik büyümesine bağlı horlama ve uyku apnesi
• Tekrarlayan bademcik çevresi apsesi
• Yutma güçlüğüne yol açan aşırı bademcik büyümesi
• Tek taraflı bademcik büyümesi ve tümör şüphesi
• Bazı tekrarlayan ateş sendromları (PFAPA)

Ameliyat genel anestezi altında yapılır ve çoğu hasta aynı gün veya ertesi gün taburcu olur. Ameliyat sonrası 1–2 hafta boğaz ağrısı ve kulağa vuran ağrı olabilir. Bu dönemde bol sıvı alınmalı, yumuşak ve ılık-soğuk yiyecekler tercih edilmeli; sert, baharatlı ve çok sıcak yiyeceklerden kaçınılmalıdır. Ameliyattan sonraki ilk iki hafta içinde nadiren kanama görülebilir; ağızdan kan gelmesi durumunda hemen hastaneye başvurulmalıdır.

Korunma Yolları

• Ellerinizi sık sık sabun ve suyla yıkayın.
• Bardak, çatal-kaşık ve havlu gibi kişisel eşyaları paylaşmayın.
• Öksürürken ve hapşırırken ağzınızı mendil veya dirsek içiyle kapatın.
• Hasta kişilerle yakın temastan kaçının.
• Antibiyotik tedavisinin başlamasından 1–2 gün sonra diş fırçanızı değiştirin.
• Sigara dumanından uzak durun.
• Grip aşınızı yaptırın.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Boğaz ağrısıyla birlikte 38,5 °C üzerinde ateş, bademciklerde beyaz kaplama veya iltihap noktaları, boyunda şiş ve ağrılı lenf bezleri, vücutta döküntü, 3–4 günden uzun süren veya kötüleşen boğaz ağrısı ya da sık tekrarlayan bademcik iltihapları varsa bir aile hekimine, çocuk doktoruna veya kulak burun boğaz uzmanına başvurun. Çocuğunuz horluyor ve uykuda nefesi duruyorsa da değerlendirme gerekir.

Acil durum: Nefes almakta zorlanma, hırıltılı solunum, tükürüğünü yutamama ve salya akması, ağzını açamama, boğuk ses, boyunda hızla artan şişlik, boynu hareket ettirememe, sıvı alamama ve idrar azalması ya da bademcik ameliyatı sonrası ağızdan kan gelmesi varsa beklemeden en yakın acil servise başvurun veya 112'yi arayın.

Bademcik iltihabı aile hekimliği, çocuk sağlığı ve hastalıkları, iç hastalıkları ve kulak burun boğaz hastalıkları uzmanları tarafından değerlendirilir ve tedavi edilir; bademcik ameliyatı kulak burun boğaz uzmanlarınca yapılır. Komplikasyonlarda enfeksiyon hastalıkları, akut romatizmal ateşte çocuk kardiyolojisi ve kardiyoloji, böbrek tutulumunda nefroloji uzmanları sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.