Farenjit
Farenjit, boğaz iltihabı olarak da bilinir; yutak bölgesinin iltihaplanmasıdır. Çoğunlukla viral enfeksiyonlardan kaynaklanır, bakteriyel nedenler de görülebilir. Boğaz ağrısı, yutkunma güçlüğü, ateş ve kızarıklık en yaygın belirtilerdir. Tanı muayene ve gerekirse boğaz kültürü ile konur. Viral farenjitte semptomatik tedavi, bakteriyel farenjitte antibiyotik kullanılır. Korunma için hijyen, sigaradan uzak durma ve ortam nemlendirme önemlidir. Ciddi belirtilerde acil tıbbi yardım alınmalıdır.
Farenjit Nedir?
Farenjit, ağız ve burun boşluğunun arkasında, yemek borusu ve gırtlağın üst kısmında yer alan yutağın (farinks) iltihaplanmasıdır. Halk arasında genellikle "boğaz iltihabı" veya "boğaz enfeksiyonu" olarak bilinir. En belirgin belirtisi boğaz ağrısıdır; özellikle yutkunurken artar. Farenjit, en sık görülen üst solunum yolu enfeksiyonlarından biridir ve aile hekimlerine ve çocuk doktorlarına başvuruların önemli nedenlerindendir.
Farenjitlerin büyük çoğunluğu (yetişkinlerde yaklaşık %85–90'ı, çocuklarda yaklaşık %70'i) virüslere bağlıdır ve antibiyotik gerektirmeden bir hafta içinde kendiliğinden iyileşir. Bakteriyel farenjitin en önemli nedeni ise A grubu beta hemolitik streptokok bakterisidir. Bu bakteriye bağlı farenjit ("strep boğaz"), özellikle 5–15 yaş arasındaki çocuklarda sık görülür ve akut romatizmal ateş gibi ciddi komplikasyonları önlemek için uygun antibiyotik tedavisi gerektirir. Farenjit sıklıkla bademciklerin iltihabıyla (tonsillit) birlikte görülür; bu duruma tonsillofarenjit denir.
Nedenleri
Viral Nedenler
- Soğuk algınlığı virüsleri (rinovirüs, koronavirüsler)
- Grip (influenza) virüsleri
- Adenovirüs: Ateş, farenjit ve göz iltihabıyla birlikte görülebilir
- Epstein-Barr virüsü (enfeksiyöz mononükleoz, "öpücük hastalığı"): Gençlerde şiddetli boğaz ağrısı, bademciklerde beyaz kaplama, boyunda belirgin lenf bezi büyümesi ve uzun süren halsizlik
- Coxsackie virüsleri (herpanjina ve el-ayak-ağız hastalığı): Çocuklarda ağız içinde ve boğazda küçük yaralar
- Herpes simpleks virüsü
- COVID-19 ve diğer solunum yolu virüsleri
- HIV enfeksiyonunun erken dönemi (nadir)
Bakteriyel Nedenler
- A grubu beta hemolitik streptokok: En önemli bakteriyel nedendir.
- C ve G grubu streptokoklar
- Mycoplasma ve Chlamydia türleri
- Difteri: Aşılama sayesinde çok nadirdir; boğazda gri-beyaz zar ve ciddi tablo ile seyreder.
- Gonore: Cinsel yolla bulaşabilir.
Enfeksiyon Dışı Nedenler
- Alerjiler ve geniz akıntısı
- Kuru hava, ağızdan nefes alma
- Sigara dumanı ve hava kirliliği
- Mide asidinin boğaza kaçması (laringofaringeal reflü)
- Sesi aşırı kullanma, bağırma
- Kimyasal tahriş edicilere maruziyet
Nasıl Bulaşır?
Enfeksiyöz farenjit, hasta kişinin öksürmesi, hapşırması veya konuşmasıyla saçılan damlacıklar, eller ve ortak kullanılan eşyalar (bardak, çatal-kaşık, havlu) aracılığıyla bulaşır. Kalabalık ortamlarda, kreşlerde ve okullarda, özellikle sonbahar, kış ve ilkbahar aylarında sık görülür. Streptokok farenjitinde, uygun antibiyotik başlandıktan yaklaşık 12–24 saat sonra bulaştırıcılık büyük ölçüde azalır.
Belirtileri Nelerdir?
Genel Belirtiler
- Boğaz ağrısı, yutkunurken artan ağrı
- Boğazda kaşıntı, yanma ve kuruluk
- Boğazda kızarıklık
- Ses kısıklığı
- Ateş
- Halsizlik, baş ağrısı
- Boyunda hassas ve büyümüş lenf bezleri
Viral Farenjiti Düşündüren Belirtiler
- Burun akıntısı ve tıkanıklığı
- Öksürük
- Ses kısıklığı
- Göz kızarıklığı ve sulanması
- Ağız içinde yaralar
- İshal
Streptokok Farenjitini Düşündüren Belirtiler
- Ani başlayan şiddetli boğaz ağrısı
- 38 °C üzerinde ateş
- Bademciklerde şişlik ve beyaz-sarı iltihap noktaları veya kaplama
- Damakta küçük kırmızı noktalar (peteşiler)
- Boynun ön kısmında hassas, büyümüş lenf bezleri
- Öksürük ve burun akıntısının olmaması
- Çocuklarda karın ağrısı, bulantı ve kusma
- Bazen vücutta zımpara kağıdı gibi pürüzlü, kırmızı döküntü (kızıl)
Belirtiler tek başına viral ve bakteriyel farenjiti kesin olarak ayırt etmeye yetmez; bu nedenle şüpheli durumlarda test yapılması önerilir.
Tanı Nasıl Konur?
- Fizik muayene: Boğaz, bademcikler, boyun lenf bezleri, kulaklar ve burun muayene edilir.
- Klinik puanlama sistemleri: Hekimler ateş, bademcik iltihabı, boyun lenf bezi büyümesi, öksürük olmaması ve yaşa göre streptokok olasılığını değerlendiren puanlama sistemleri (Centor/McIsaac) kullanabilir.
- Hızlı strep testi (hızlı antijen testi): Boğazdan alınan sürüntüyle birkaç dakika içinde A grubu streptokok araştırılır.
- Boğaz kültürü: Streptokok tanısında altın standarttır. Özellikle çocuklarda hızlı test negatif ancak şüphe yüksekse kültür alınır. Sonuç 1–2 gün sürer.
- Kan testleri: Enfeksiyöz mononükleoz şüphesinde kan sayımı ve özel antikor testleri.
- Diğer testler: Gerekli durumlarda grip, COVID-19 ve diğer virüs testleri.
Tedavi Seçenekleri
Viral Farenjit Tedavisi
Viral farenjit antibiyotikle tedavi edilmez; antibiyotikler virüslere etkisizdir ve gereksiz kullanımı yan etkilere ve antibiyotik direncine yol açar. Hastalık genellikle 5–7 gün içinde kendiliğinden iyileşir. Tedavi belirtileri hafifletmeye yöneliktir.
Streptokok Farenjiti Tedavisi
- Antibiyotik tedavisi: Penisilin veya amoksisilin ilk tercihtir. Tedavi genellikle 10 gün sürer. Penisilin alerjisi olanlarda başka antibiyotikler kullanılır. Tek doz kas içi penisilin enjeksiyonu da bir seçenektir.
- Antibiyotik, belirtiler birkaç gün içinde düzelse bile mutlaka önerilen süre boyunca tamamlanmalıdır. Erken bırakmak, akut romatizmal ateş gibi komplikasyon riskini artırır.
- Antibiyotik tedavisi belirtilerin süresini kısaltır, bulaştırıcılığı azaltır ve komplikasyonları önler.
Belirtileri Hafifletmek İçin
- Dinlenme
- Bol sıvı: Ilık su, ıhlamur, adaçayı gibi ılık içecekler, çorbalar. Çok sıcak içeceklerden kaçının.
- Soğuk yiyecek ve içecekler: Dondurma ve soğuk içecekler bazı kişilerde ağrıyı hafifletebilir.
- Tuzlu su ile gargara: Bir bardak ılık suya yarım çay kaşığı tuz eklenerek günde birkaç kez gargara yapılabilir (gargara yapabilecek yaştaki çocuklar ve yetişkinler için).
- Ağrı kesici ve ateş düşürücüler: Parasetamol veya ibuprofen, yaşa ve kiloya uygun dozlarda. Çocuk ve ergenlerde aspirin kullanılmamalıdır.
- Boğaz pastilleri ve spreyleri: Geçici rahatlama sağlayabilir; küçük çocuklarda boğulma riski nedeniyle pastil verilmemelidir.
- Bal: Bir yaşından büyük çocuklarda ve yetişkinlerde ılık suya eklenerek boğazı yatıştırabilir. Bir yaşından küçük bebeklere bal verilmemelidir.
- Ortamın nemlendirilmesi
- Sigara dumanından uzak durmak
- Yumuşak ve kolay yutulabilen yiyecekler tercih etmek
Komplikasyonlar
Viral farenjit genellikle komplikasyonsuz iyileşir. Tedavi edilmeyen streptokok farenjiti ise şu komplikasyonlara yol açabilir:
İltihaplı Komplikasyonlar
- Bademcik çevresi apsesi (peritonsiller apse): Tek taraflı şiddetli boğaz ağrısı, ağız açmada güçlük, boğuk ses, salya akması ve küçük dilin karşı tarafa itilmesi.
- Retrofarengeal apse (özellikle küçük çocuklarda)
- Orta kulak iltihabı, sinüzit
- Boyun lenf bezlerinde iltihap
İltihapsız (Bağışıklık Kaynaklı) Komplikasyonlar
- Akut romatizmal ateş: Enfeksiyondan 2–4 hafta sonra eklem ağrısı ve şişliği, kalp kapakçıklarında kalıcı hasar (romatizmal kalp hastalığı), istemsiz hareketler ve cilt bulgularıyla seyredebilir. Türkiye'de hâlâ görülmektedir ve uygun antibiyotik tedavisiyle önlenebilir.
- Akut glomerülonefrit: Böbreklerin iltihabı; idrarda kan (kola renkli idrar), yüzde ve göz kapaklarında şişlik, tansiyon yüksekliği.
- Kızıl: Streptokokun ürettiği toksine bağlı döküntülü hastalık.
Korunma Yolları
- Ellerinizi sık sık sabun ve suyla yıkayın.
- Öksürürken ve hapşırırken ağzınızı mendil veya dirsek içiyle kapatın.
- Bardak, çatal-kaşık ve havlu gibi kişisel eşyaları paylaşmayın.
- Hasta kişilerle yakın temastan kaçının.
- Streptokok farenjiti olan çocuklar, antibiyotik başlandıktan en az 24 saat sonra ve ateşleri düştükten sonra okula dönmelidir.
- Antibiyotik tedavisi başladıktan 1–2 gün sonra diş fırçanızı değiştirin.
- Sigara içmeyin ve sigara dumanından uzak durun.
- Grip ve COVID-19 aşılarınızı yaptırın.
Bademcik Ameliyatı Gerekir mi?
Sık tekrarlayan bademcik iltihapları (örneğin yılda 7 veya daha fazla, art arda iki yıl boyunca yılda 5 veya daha fazla ya da art arda üç yıl boyunca yılda 3 veya daha fazla belgelenmiş atak), bademcik çevresi apsesi veya bademcik büyümesine bağlı uyku apnesi gibi durumlarda kulak burun boğaz uzmanı bademciklerin alınmasını (tonsillektomi) önerebilir.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
Boğaz ağrısı bir haftadan uzun sürüyorsa, 38,5 °C üzerinde ateş varsa, bademciklerde beyaz kaplama veya iltihap noktaları görüyorsanız, boynunuzdaki lenf bezleri belirgin şekilde şiştiyse, vücudunuzda döküntü çıktıysa, ses kısıklığı iki haftadan uzun sürüyorsa ya da sık tekrarlayan boğaz enfeksiyonları geçiriyorsanız bir aile hekimine, çocuk doktoruna veya kulak burun boğaz uzmanına başvurun. Boğaz enfeksiyonundan birkaç hafta sonra eklem ağrısı ve şişliği, idrar renginde koyulaşma veya yüzde şişlik gelişirse de hekime başvurun.
Acil durum: Nefes almada zorlanma, hırıltılı solunum, tükürüğünü yutamama ve salya akması, ağzını açmakta güçlük, boğuk ve "ağızda patates varmış gibi" ses, boyunda belirgin ve hızla artan şişlik, boynu hareket ettirmekte güçlük ya da ağır hasta görünüm, aşırı halsizlik ve sıvı alamama varsa beklemeden acil servise başvurun veya 112'yi arayın.
Farenjit aile hekimliği, çocuk sağlığı ve hastalıkları, iç hastalıkları ve kulak burun boğaz hastalıkları uzmanları tarafından değerlendirilir ve tedavi edilir. Komplikasyonlarda enfeksiyon hastalıkları, akut romatizmal ateşte çocuk kardiyolojisi, kardiyoloji ve romatoloji, böbrek tutulumunda nefroloji uzmanları sürece katılır.
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.
Sık Sorulan Sorular
Farenjit bulaşıcı mıdır?
Evet, viral ve bakteriyel farenjit solunum damlacıklarıyla bulaşabilir. Hasta kişinin öksürmesi, hapşırması veya eşyalarını kullanması ile bulaşma gerçekleşebilir. Ellerin sık yıkanması ve kalabalık ortamlarda maske kullanımı bulaşmayı azaltır.
Farenjit ile bademcik iltihabı aynı şey midir?
Hayır, farenjit yutak bölgesinin, bademcik iltihabı (tonsillit) ise bademciklerin iltihabıdır. Ancak sıklıkla birlikte görülürler ve belirtiler benzerdir. Doktor muayenesi ile ayırt edilir.
Farenjit ne kadar sürer?
Viral farenjit genellikle 3-7 gün içinde kendiliğinden iyileşir. Bakteriyel farenjitte antibiyotik kullanılırsa belirtiler 24-48 saatte azalır, ancak ilacın tam dozu bitirilmelidir. Kronik farenjit ise haftalarca veya aylarca sürebilir.
Farenjitte antibiyotik kullanmalı mıyım?
Hayır, antibiyotikler yalnızca bakteriyel farenjitte etkilidir. Viral farenjitte gereksiz antibiyotik kullanımı yan etkilere ve direnç gelişimine yol açar. Bu nedenle doğru tanı için mutlaka doktora başvurulmalıdır.
Farenjite iyi gelen doğal yöntemler var mı?
Bol sıvı tüketmek, ılık tuzlu su ile gargara yapmak, bal-limon karışımı içmek ve dinlenmek semptomları hafifletebilir. Ancak bu yöntemler tıbbi tedavinin yerini tutmaz. Yüksek ateş veya şiddetli ağrı varsa doktora danışılmalıdır.
Kendi durumunuzu yazın, Farenjit ile ilgilenen uzman doktorlara ücretsiz iletelim; yanıtı e-postanıza gelsin.
Bu konuda kendi sorumu sor →