Epidural Hematom

Epidural Hematom Nedir?

Epidural hematom, kafatasının iç yüzeyi ile beynin en dış zarı olan dura mater arasında kan toplanmasıdır. Kafatasını kaplayan sert zar ile kemik arasındaki bu boşluk normalde çok dardır; ancak bir damar yırtıldığında biriken kan zarı kemikten ayırır ve beyne doğru büyüyen bir kitle oluşturur. Kan toplandıkça kafatasının içindeki basınç yükselir ve beyin dokusu sıkışır. Bu nedenle epidural hematom, nöroşirürji alanında en hızlı değerlendirilmesi gereken acil durumlardan biridir.

Durum çoğunlukla kafaya gelen bir darbeden sonra ortaya çıkar. Darbe sırasında kafatası kemiğinde çatlak ya da kırık oluşabilir ve kemiğin hemen altından geçen damarlar zedelenir. Hematomun büyüme hızı kanayan damarın tipine bağlıdır. Atardamar kaynaklı kanamalar kısa sürede büyüyebilirken, toplardamar kaynaklı kanamalar daha yavaş ilerleyebilir. Bu yüzden belirtiler bazen dakikalar içinde, bazen saatler içinde ortaya çıkar.

Epidural hematomun kendine özgü bir yanı, bazı hastalarda aydınlık aralık denen dönemin görülebilmesidir. Hasta darbe anında kısa süre bilincini kaybeder, ardından tamamen iyi görünür ve normal şekilde konuşur. Bir süre sonra baş ağrısı, kusma ve uyuklama başlar. Bu iyi görünen dönem hem hastayı hem yakınlarını yanıltabilir; bu yüzden kafa travmasından sonra kendini iyi hisseden kişinin de izlenmesi önemlidir. Aydınlık aralık her hastada görülmez; hiç bilinç kaybı olmayan ya da bilinci baştan beri bulanık olan hastalar da vardır.

Epidural hematom her yaşta görülebilir. Çocuklarda ve genç erişkinlerde düşme, spor ve trafik kazalarına bağlı olarak sık karşılaşılan bir tablodur. Yaşlılarda dura kemiğe daha sıkı yapışık olduğu için daha seyrek görülür; yaşlılarda kafa travması sonrası daha çok subdural kanamalar akla gelir. Epidural hematom, subdural hematom ve beyin içi kanamadan farklı bir kanama türüdür; bu üç durum görüntüleme yöntemleriyle birbirinden ayrılır.

Epidural Hematomun Belirtileri

Belirtiler kanamanın hızına, hematomun yerine ve büyüklüğüne göre değişir. Hafif bir baş ağrısıyla başlayan tablo, basınç arttıkça bilinç değişikliğine ilerleyebilir. Kafa travmasından sonra aşağıdaki belirtilerden herhangi biri varsa durum ciddiye alınmalıdır:

• Giderek şiddetlenen, geçmeyen baş ağrısı
• Tekrarlayan kusma, özellikle bulantı ile birlikte
• Uyku hali, uyandırmakta güçlük ya da giderek artan uyuşukluk
• Kafa travması sonrası bir süre iyi olduktan sonra gelişen bilinç bulanıklığı
• Kafa travmasından sonra nöbet (havale) geçirme
• Kol ya da bacakta güçsüzlük, vücudun bir tarafında kuvvet kaybı
• Konuşma bozukluğu, kafa karışıklığı, davranış değişikliği
• Gözbebeklerinin büyüklüğünde eşitsizlik veya görmede bulanıklık
• Kulaktan ya da burundan sıvı veya kan gelmesi, kulak arkasında morarma
• Hareketsizlik, solunumun düzensizleşmesi veya bilinç kaybı

Bebeklerde ve küçük çocuklarda belirtiler daha belirsiz olabilir. Huzursuzluk, sürekli ağlama, beslenmeyi reddetme, tekrarlayan kusma, aşırı uykulu hali ve bıngıldak bölgesinde kabarıklık kafa içi basıncının bir işareti olabilir. Küçük çocuklarda kafatası kemiği daha esnek olduğundan her kanamada kırık görülmeyebilir; bu nedenle şüphe halinde çocuk mutlaka bir sağlık kuruluşunda değerlendirilmelidir.

Kafa travmasından sonra bilinç kaybı, nöbet, tekrarlayan kusma, giderek artan baş ağrısı veya uyku hali gelişirse beklemeden 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun. Bu belirtilerin geçmesini beklemek tedavi için değerli zamanı kaybettirebilir.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Epidural hematomların büyük çoğunluğu travmaya bağlıdır. Kafa bölgesine gelen darbe kafatasının şekil değiştirmesine yol açar; bu sırada kemik ile dura arasındaki damarlar yırtılabilir. En sık kanayan yapı, şakak bölgesinde kemiğin iç yüzeyinde seyreden orta menenjeal arterdir. Bu damar kemik çatlağının yakınından geçtiği için yırtılması halinde kan hızla birikebilir. Daha az sıklıkla toplardamar sinüsleri ya da kırık kemiğin kendisi kanama kaynağı olabilir.

Başlıca nedenler şunlardır:

• Trafik kazaları (otomobil, motosiklet, bisiklet ve yayaya çarpma)
• Yüksekten düşme veya merdiven, balkon, yatak gibi yerlerden düşme
• Spor yaralanmaları, özellikle temaslı sporlar ve kask kullanılmayan etkinlikler
• Darp ve şiddet olayları
• Çocuklarda oyun sırasındaki düşmeler ve ev kazaları
• Doğum sırasında kafaya uygulanan basınç, nadir olarak yenidoğanlarda

Her kafa travması epidural hematoma yol açmaz; çoğu hafif darbe herhangi bir kanamaya neden olmadan atlatılır. Ancak bazı durumlar riski artırabilir. Kan sulandırıcı ilaç kullanımı, pıhtılaşma bozuklukları ve karaciğer hastalıkları kanamanın daha kolay ve daha büyük olmasına yol açabilir. Kafa travması öyküsü olan kişinin kullandığı ilaçları doktoruna bildirmesi bu yüzden önemlidir. Alkol kullanımı da hem düşme riskini artırır hem de belirtilerin fark edilmesini zorlaştırır; sarhoş birinde uyku hali ya da kafa karışıklığı yanlışlıkla alkole bağlanabilir.

Önleme açısından risk faktörlerinin başında koruyucu önlemlerin kullanılmaması gelir. Motosiklet ve bisiklette kask, araçta emniyet kemeri ve çocuklar için uygun koltuk, yüksekte çalışırken güvenlik ekipmanı kafa travması riskini belirgin biçimde azaltır.

Tanı Nasıl Konur?

Tanıda ilk adım, olayın nasıl olduğunun öğrenilmesi ve nörolojik muayenedir. Hekim bilinç düzeyini, gözbebeği tepkilerini, kol-bacak kuvvetini, konuşmayı ve refleksleri değerlendirir. Bilinç düzeyi genellikle Glasgow Koma Skalası denen standart bir ölçekle puanlanır ve hastanın takibinde kullanılır.

Kesin tanıyı koyduran yöntem beyin görüntülemesidir. Acil durumlarda tercih edilen yöntem, hızlı yapılabildiği için bilgisayarlı beyin tomografisidir. Tomografide epidural hematom, kafatası ile beyin arasında mercek (mısır tanesi) şeklinde, kenarları belirgin bir kitle olarak görülür. Aynı incelemede kafatası kırığı, beynin kayması ve eşlik eden diğer kanamalar da değerlendirilir. Manyetik rezonans görüntüleme daha ayrıntılı bilgi verir ancak acil ortamda ilk seçenek değildir.

Hekim ayrıca kan sayımı, pıhtılaşma testleri ve kan grubu gibi tetkikler isteyebilir; bu testler ameliyat kararında ve kanama eğilimi olan hastaların yönetiminde yol gösterir. İlk tomografisi normal olan ancak şüpheli belirtileri süren hastalarda, kanama gecikmiş olarak ortaya çıkabileceğinden gözlem ve kontrol görüntülemesi önerilebilir.

Tedavi Seçenekleri

Tedavi hematomun büyüklüğüne, yerine, beyne yaptığı baskıya ve hastanın nörolojik durumuna göre belirlenir. Karar bir beyin cerrahisi uzmanı tarafından, tomografi bulguları ve klinik tablo birlikte değerlendirilerek verilir.

Cerrahi tedavi: Hematom büyükse, beyni belirgin biçimde itiyorsa veya hastanın bilinci kötüleşiyorsa acil ameliyat gerekir. Ameliyatta kafatasında bir kemik kapağı açılır (kraniyotomi), biriken kan boşaltılır ve kanayan damar kontrol altına alınır. Kemik kapağı daha sonra yerine yerleştirilebilir. Zamanında yapılan ameliyatta hastaların önemli bir bölümünde iyi sonuç alınabilmesi, bu tabloda hızın neden bu kadar önemli olduğunu gösterir.

Gözlem ve ilaç tedavisi: Küçük, beyne belirgin baskı yapmayan ve belirtisi olmayan hematomlar seçilmiş hastalarda ameliyatsız izlenebilir. Bu durumda hasta yoğun bakım veya servis ortamında sık nörolojik kontrolle takip edilir, belirli aralıklarla tomografi tekrarlanır. Hematom büyürse veya belirtiler ortaya çıkarsa ameliyata geçilir. Kafa içi basıncı yüksek olan hastalarda basıncı düşürmeye yönelik destek tedavileri uygulanabilir. Nöbet geçiren ya da nöbet riski yüksek hastalarda hekim nöbet önleyici ilaç başlayabilir.

Tedavinin süresi, ilaç seçimi ve ameliyat kararı hastaya göre değiştiğinden bu bilgiler yalnızca genel bir çerçevedir; uygulanacak tedaviyi hastayı muayene eden hekim belirler.

İyileşme Süreci ve Olası Sorunlar

Epidural hematom erken tanınıp tedavi edildiğinde, altta yatan beyin hasarı ağır değilse hastaların önemli bölümü iyi toparlanır. Sonuç; bilinç düzeyinin tedaviye başlanırken ne durumda olduğuna, hematomun büyüklüğüne, eşlik eden beyin yaralanmasına ve tedaviye ulaşma süresine bağlıdır. Tedavi geciktiğinde beyin sapına baskı oluşabilir ve bu durum yaşamı tehdit eder.

İyileşme döneminde bazı kişilerde baş ağrısı, baş dönmesi, dikkat ve bellek sorunları, çabuk yorulma, uyku düzeni bozukluğu veya duygudurum değişiklikleri görülebilir. Bu yakınmalar çoğu zaman haftalar ya da aylar içinde azalır, ancak sürerse hekime bildirilmelidir. Kafa travması sonrası nöbet gelişebilir; bu nedenle ameliyat sonrası kontroller önemlidir. Gerektiğinde fizik tedavi ve rehabilitasyon, konuşma ve bilişsel destek programları iyileşmeyi destekler.

Taburcu olduktan sonra hekimin önerdiği kontrol randevularına gitmek, ilaçları düzenli kullanmak ve fiziksel olarak zorlayıcı etkinliklere hekim izin verene kadar ara vermek önemlidir. Spora ve ağır işlere dönüş zamanı kişiye özeldir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Kafa travmasından sonra hafif bir şişlik ya da kısa süreli hafif baş ağrısı sık görülür ve çoğu zaman kendiliğinden geçer. Yine de aşağıdaki durumlarda gecikmeden sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır:

• Travma sırasında veya sonrasında bilinç kaybı olduysa
• Baş ağrısı giderek artıyorsa ya da ağrı kesicilerle geçmiyorsa
• İki veya daha fazla kez kusma varsa
• Nöbet, kol-bacakta güçsüzlük, konuşma veya görme bozukluğu geliştiyse
• Kişi alışılmadık biçimde uykulu, kafası karışık veya huzursuzsa
• Bebek ve küçük çocuklarda sürekli ağlama, beslenmeyi reddetme veya bıngıldakta kabarıklık varsa
• Kan sulandırıcı ilaç kullanan biri kafasına darbe aldıysa, belirti olmasa bile

Yaşamı tehdit eden bu belirtilerde hastayı tek başına araçla götürmeye çalışmak yerine 112'yi aramak daha güvenlidir. Boyun yaralanması şüphesi varsa kişiyi gereksiz yere hareket ettirmemek gerekir.

Kafa Travmasında İlk Yardım ve Günlük Yaşam

Kafa travması geçiren kişiye ilk yardımda yapılacaklar kısadır ama önemlidir. Kişi sakin tutulur ve yalnız bırakılmaz. Bilinci kapalıysa yan yatış pozisyonu uygulanabilir, ancak boyun veya omurga yaralanması düşünülüyorsa kişi mümkün olduğunca hareket ettirilmemelidir. Kanama varsa temiz bir bezle nazik bir baskı uygulanır; kafatası kırığı şüphesi varsa yara üzerine sert baskı yapılmaz. Kulaktan ya da burundan gelen sıvı tıkanmaya çalışılmaz. Kişiye yemek, içecek veya ilaç verilmemesi, ambulansın gelmesini beklemesi doğrudur.

Kafa travmasından sonra hafif seyreden olgularda hekim, hastanın evde izlenmesine izin verirse yakınların bazı kurallara uyması gerekir. Hasta ilk 24 saat içinde belirli aralıklarla kontrol edilmeli, uyandırılabildiği ve düzgün konuşabildiği doğrulanmalıdır. Alkol kullanımından ve hekim önermedikçe uyku ya da sakinleştirici ilaçlardan kaçınılmalıdır. Belirtiler kötüleşirse hemen acil servise dönülür.

Önleme yaşam tarzıyla ilgilidir. Taşıt kullanırken emniyet kemeri takmak, motosiklet ve bisiklette uygun kask kullanmak, çocukları taşıtlarda yaşına uygun koltukta taşımak, evde kaygan zeminleri ve merdivenleri güvenli hâle getirmek, yaşlılarda düşme riskini azaltacak düzenlemeler yapmak kafa travması ihtimalini azaltır. Spor yaparken koruyucu ekipman kullanmak ve darbe sonrası belirtiler geçmeden spora dönmemek de önemlidir.

Sık Karıştırılan Durumlar

Kafa travması sonrası görülen kanamalar yerleşimine göre farklı adlar alır. Epidural hematom dura ile kemik arasında, subdural hematom ise dura ile beyin yüzeyi arasında toplanan kandır. Subdural hematom çoğunlukla yaşlılarda ve kan sulandırıcı kullananlarda daha yavaş gelişebilir. Beyin içi kanama ise doğrudan beyin dokusunun içindedir. Bu farklar görüntülemede ayrılır ve tedavi yaklaşımı da farklı olabilir. Kafa travması sonrası baş ağrısı her zaman kanama anlamına gelmez; beyin sarsıntısı da benzer yakınmalar verebilir. Ayırımı yapmak için muayene ve gerektiğinde görüntüleme şarttır.

Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı koymaz ve tedavi önermez. Kendiniz ya da yakınınız için endişeniz varsa bir beyin ve sinir cerrahisi uzmanına veya acil servise başvurun.