Lenfödem

Kalp Ve Damar Cerrahisi
Halk arasında: lenf ödemi

Lenfödem, lenf sıvısının dokularda birikerek özellikle kol ve bacaklarda şişliğe yol açtığı kronik bir durumdur. Primer (doğuştan) veya sekonder (cerrahi, radyasyon, enfeksiyon gibi nedenlerle) gelişebilir. Kalp damar cerrahisinde bacaktan damar alınması sonrası bacakta lenfödem riski vardır. Belirtileri arasında şişlik, ağırlık hissi, cilt değişiklikleri ve tekrarlayan enfeksiyonlar bulunur. Tanı fizik muayene, lenfosintigrafi ve ultrason ile konur. Tedavide kompleks dekonjestif terapi (manuel lenf drenajı, kompresyon, egzersiz, cilt bakımı) temel yöntemdir; ileri vakalarda cerrahi seçenekler değerlendirilir. Erken tanı ve korunma önlemleri ile kontrol altına alınabilir. Kesin tedavi için hekime danışılmalıdır.

Lenfödem Nedir?

Lenfödem, lenf sisteminin hasar görmesi veya yeterince çalışmaması sonucu lenf sıvısının dokularda birikmesiyle ortaya çıkan kronik bir şişlik hastalığıdır. Lenf sistemi; vücuttaki fazla sıvıyı, proteinleri, atık maddeleri ve mikropları dokulardan toplayarak kan dolaşımına geri taşıyan damarlar (lenf damarları) ve lenf bezlerinden oluşan bir ağdır. Bu sistem bağışıklık savunmasında da önemli rol oynar. Lenf akışı engellendiğinde sıvı dokular arasında birikir ve genellikle kol veya bacakta şişliğe yol açar.

Lenfödem en sık kollarda ve bacaklarda görülür; ancak yüz, boyun, gövde, meme ve genital bölgede de gelişebilir. Lenfödem kronik ve genellikle ilerleyici bir hastalıktır; tamamen iyileştirilmesi çoğu zaman mümkün değildir. Ancak erken tanı ve düzenli tedaviyle şişlik kontrol altına alınabilir, ilerlemesi durdurulabilir ve komplikasyonlar önlenebilir.

Lenfödem Türleri

Primer (Birincil) Lenfödem

Lenf sisteminin doğuştan gelişim bozukluklarına bağlıdır. Nadir görülür ve genellikle bacakları etkiler. Ortaya çıkış zamanına göre:

  • Doğumsal lenfödem (Milroy hastalığı): Doğumda veya ilk iki yılda ortaya çıkar.
  • Erken başlangıçlı lenfödem (lenfödem prekoks): En sık görülen primer lenfödemdir; genellikle ergenlik veya genç erişkinlikte, çoğunlukla kadınlarda başlar.
  • Geç başlangıçlı lenfödem (lenfödem tarda): 35 yaşından sonra ortaya çıkar.

Turner sendromu ve Noonan sendromu gibi bazı genetik hastalıklar da lenfödemle birlikte görülebilir.

Sekonder (İkincil) Lenfödem

Daha önce normal olan lenf sisteminin sonradan hasar görmesiyle gelişir; en sık görülen türdür.

  • Kanser tedavisi: En sık nedendir. Meme kanseri, jinekolojik kanserler, prostat kanseri, melanom ve baş-boyun kanserlerinde lenf bezlerinin ameliyatla çıkarılması veya bu bölgelere radyoterapi uygulanması lenf akışını bozabilir. Meme kanseri tedavisi sonrası koldaki lenfödem en sık görülen örnektir. Lenfödem tedaviden hemen sonra veya yıllar sonra ortaya çıkabilir.
  • Kanserin kendisi: Tümörün lenf bezlerine veya lenf damarlarına baskı yapması.
  • Enfeksiyonlar: Tekrarlayan selülit (deri altı enfeksiyonu); tropikal ülkelerde parazit enfeksiyonu olan filaryazis dünyada en sık nedenlerden biridir.
  • Travma ve ameliyatlar: Lenf damarlarına zarar veren yaralanmalar, yanıklar, damar ameliyatları.
  • Kronik venöz yetmezlik: Uzun süreli toplardamar yetmezliği zamanla lenf sistemini de etkileyebilir (flebolenfödem).
  • Obezite: Ciddi obezite lenf akışını bozabilir.
  • Hareketsizlik

Risk Faktörleri

  • Lenf bezlerinin ameliyatla çıkarılması (özellikle çok sayıda lenf bezi alındıysa)
  • Lenf bezlerinin bulunduğu bölgeye radyoterapi
  • Obezite
  • Ameliyat edilen kolda veya bacakta enfeksiyon geçirme
  • İleri yaş
  • Romatoid artrit ve sedef hastalığı gibi iltihabi hastalıklar
  • Kronik toplardamar yetmezliği

Belirtileri Nelerdir?

  • Kolun, bacağın, parmakların veya ayak sırtının bir kısmında ya da tamamında şişlik
  • Etkilenen bölgede ağırlık, gerginlik veya dolgunluk hissi
  • Yüzük, saat veya bilekliğin dar gelmesi; ayakkabı ve giysilerin sıkması
  • Hareket kısıtlılığı ve eklemlerde sertlik
  • Ağrı veya rahatsızlık hissi
  • Derinin kalınlaşması ve sertleşmesi (fibrozis)
  • Başlangıçta parmakla bastırıldığında çukur kalması; ilerleyen dönemde çukur kalmayan sert şişlik
  • Stemmer işareti: İkinci ayak parmağının veya parmak sırtının derisinin tutularak kaldırılamaması (lenfödemin tipik bir bulgusudur)
  • İleri evrede deride kabalaşma, siğil benzeri çıkıntılar, derin kıvrımlar, lenf sızıntısı
  • Tekrarlayan enfeksiyonlar

Lenfödem genellikle tek taraflıdır. Şişlik başlangıçta gün sonunda artıp gece dinlenmeyle azalabilir; hastalık ilerledikçe kalıcı hale gelir.

Lenfödemin Evreleri

  • Evre 0 (gizli evre): Lenf akışı bozulmuştur, ancak gözle görülür şişlik yoktur. Ağırlık ve dolgunluk hissi olabilir.
  • Evre 1: Şişlik vardır; uzvun yükseltilmesiyle azalır. Parmakla bastırıldığında çukur kalır.
  • Evre 2: Şişlik yükseltmeyle azalmaz; doku sertleşmeye başlar.
  • Evre 3 (lenfostatik fil hastalığı): Belirgin şişlik, deride ciddi kalınlaşma, kabalaşma, kıvrımlar ve siğil benzeri değişiklikler.

Komplikasyonlar

  • Selülit ve erizipel (deri enfeksiyonları): Lenfödemli bölgede enfeksiyon riski yüksektir. Ani başlayan kızarıklık, sıcaklık, ağrı, şişlikte artış, ateş ve titreme ile kendini gösterir; hemen antibiyotik tedavisi gerektirir. Her enfeksiyon atağı lenf sistemine daha fazla zarar vererek lenfödemi kötüleştirir.
  • Lenfanjit: Lenf damarlarının iltihabı.
  • Deri sorunları: Kuruluk, çatlaklar, mantar enfeksiyonları, yaralar, lenf sızıntısı.
  • Hareket kısıtlılığı ve işlev kaybı
  • Psikolojik etkiler: Beden imajı sorunları, kaygı ve depresyon.
  • Lenfanjiyosarkom (Stewart-Treves sendromu): Uzun süreli lenfödem zemininde çok nadir görülen, damarlardan gelişen kötü huylu bir tümördür. Lenfödemli bölgede mor-kırmızı lekeler veya şişlikler ortaya çıkarsa hekime başvurulmalıdır.

Tanı Nasıl Konur?

  • Öykü ve fizik muayene: Ameliyat, radyoterapi, enfeksiyon ve aile öyküsü sorgulanır; şişliğin özellikleri değerlendirilir.
  • Uzuv ölçümleri: Mezura ile çevre ölçümleri veya hacim ölçümleriyle etkilenen ve sağlıklı uzuv karşılaştırılır; tedavinin takibinde de kullanılır.
  • Biyoempedans spektroskopisi: Dokulardaki sıvı miktarını ölçerek lenfödemi gözle görülür hale gelmeden erken dönemde saptayabilir; özellikle meme kanseri tedavisi sonrası takipte kullanılır.
  • Lenfosintigrafi: Deri altına verilen az miktarda radyoaktif madde ile lenf akışı görüntülenir; tanıyı doğrulamada önemli bir testtir.
  • İndosiyanin yeşili (ICG) lenfografisi: Floresan boya ile yüzeyel lenf damarlarının görüntülenmesi; özellikle cerrahi planlamada kullanılır.
  • Doppler ultrason: Toplardamar pıhtısı ve yetmezliği gibi şişliğin diğer nedenlerini dışlamak için.
  • MR ve tomografi: Gerekli durumlarda dokuların değerlendirilmesi ve tümör nüksünün dışlanması için.
  • Kan testleri: Kalp, böbrek, karaciğer ve tiroit fonksiyonları; bu organların hastalıkları da vücutta şişliğe yol açabilir.

Tedavi Seçenekleri

Kompleks Dekonjestif Tedavi (KDT)

Lenfödem tedavisinin temelini oluşturur ve lenfödem konusunda eğitim almış fizyoterapistler tarafından uygulanır. İki aşamadan oluşur:

  • Yoğun tedavi aşaması: Birkaç hafta boyunca, genellikle hafta içi her gün uygulanır; şişliğin azaltılması hedeflenir.
  • Bakım aşaması: Elde edilen sonucun korunması için hastanın kendisinin ömür boyu sürdürdüğü uygulamalardır.

KDT'nin bileşenleri:

  • Manuel lenf drenajı: Lenf sıvısının çalışan lenf yollarına yönlendirilmesini sağlayan özel, hafif bir masaj tekniği.
  • Kompresyon bandajlama: Çok katlı, kısa elastik bandajlarla uzva baskı uygulanması.
  • Kompresyon giysileri: Şişlik azaldıktan sonra kişiye özel ölçülerle hazırlanan kompresyon çorapları veya kollukları gün boyu giyilir.
  • Egzersiz: Kasların pompa etkisiyle lenf akışını artıran, kompresyon giysileriyle yapılan özel egzersizler.
  • Cilt bakımı: Enfeksiyonların önlenmesi için cildin temiz ve nemli tutulması.

Aralıklı Pnömatik Kompresyon

Uzva giydirilen şişirilebilir bir manşonla düzenli aralıklarla basınç uygulanmasıdır; bazı hastalarda KDT'ye ek olarak kullanılabilir.

Cerrahi Tedaviler

Ameliyatsız tedavilere yeterli yanıt vermeyen seçilmiş hastalarda uygulanabilir:

  • Lenfatikovenöz anastomoz (LVA): Mikrocerrahi teknikle lenf damarları yakındaki küçük toplardamarlara bağlanarak lenf sıvısına yeni bir çıkış yolu oluşturulur. Erken evrelerde daha etkilidir.
  • Vaskülarize lenf nodu transferi: Vücudun başka bir bölgesinden alınan sağlıklı lenf bezleri, kendi damarlarıyla birlikte etkilenen bölgeye nakledilir.
  • Liposuction (yağ alma): İleri evrede biriken yağ dokusunun alınmasıyla uzuv hacmi azaltılır; ömür boyu kompresyon giysisi kullanımı gerekir.
  • Eksizyonel cerrahi: Çok ileri olgularda fazla dokunun çıkarılması.

İlaç Tedavisi

İdrar söktürücü ilaçlar lenfödem tedavisinde genellikle etkili değildir ve önerilmez. Enfeksiyon gelişirse antibiyotik tedavisi gerekir; sık tekrarlayan enfeksiyonlarda koruyucu antibiyotik tedavisi düşünülebilir.

Lenfödemle Yaşam ve Korunma

  • Cilt bakımı: Cildinizi her gün temizleyin, nemlendirin ve çatlaklara karşı kontrol edin.
  • Yaralanmalardan korunun: Bahçe işlerinde ve mutfakta eldiven kullanın, kesik, yanık ve böcek sokmalarından korunun; tırnak bakımında dikkatli olun.
  • Enfeksiyon belirtilerine dikkat edin: Kızarıklık, sıcaklık, ağrı ve ateşte hemen hekime başvurun.
  • Kompresyon giysilerinizi düzenli kullanın; uçak yolculuklarında mutlaka giyin.
  • Düzenli egzersiz yapın: Yüzme, yürüyüş ve hafif ağırlık çalışmaları faydalıdır; aşırı zorlayıcı aktivitelere kademeli başlayın.
  • Sağlıklı kiloyu koruyun: Fazla kilo lenfödemi kötüleştirir.
  • Sıkı giysi, yüzük ve takılardan kaçının.
  • Aşırı sıcaktan kaçının: Sauna, sıcak küvet ve güneş yanıkları şişliği artırabilir.
  • Kanser tedavisi sonrası lenf bezleri alınan kolda kan alma, enjeksiyon ve tansiyon ölçümü konusunda hekiminizin önerilerine uyun.
  • Kanser tedavisi alan kişilerde erken dönemde düzenli ölçüm ve takip, lenfödemin erken yakalanmasını sağlar.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Kolunuzda, bacağınızda veya vücudunuzun başka bir bölgesinde geçmeyen şişlik, ağırlık veya gerginlik hissi, yüzük ve ayakkabıların dar gelmesi ya da özellikle kanser tedavisi sonrası kol veya bacakta şişlik fark ederseniz bir hekime başvurun. Lenfödemin erken dönemde tedavi edilmesi ilerlemesini önlemek açısından çok önemlidir.

Acil durum: Lenfödemli bölgede ani başlayan kızarıklık, sıcaklık, ağrı ve şişlik artışıyla birlikte ateş ve titreme (selülit) varsa aynı gün hekime başvurun. Bacakta veya kolda ani başlayan tek taraflı şişlik ve ağrıyla birlikte nefes darlığı veya göğüs ağrısı (pıhtı şüphesi) varsa beklemeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Lenfödem fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanları ve lenfödem konusunda eğitimli fizyoterapistler tarafından tedavi edilir. Cerrahi tedavilerde plastik, rekonstrüktif ve estetik cerrahi, ayırıcı tanıda kalp ve damar cerrahisi, kanser hastalarında tıbbi onkoloji ve genel cerrahi, enfeksiyonlarda enfeksiyon hastalıkları ve dermatoloji, tanıda nükleer tıp uzmanları sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.

Sık Sorulan Sorular

Lenfödem tamamen geçer mi?

Lenfödem kronik bir durumdur ve tamamen iyileşmez. Ancak uygun tedavi ve düzenli bakım ile şişlik kontrol altına alınabilir, ilerlemesi durdurulabilir ve hastalar normal bir yaşam sürdürebilir. Erken müdahale başarı şansını artırır.

Lenfödem kimlerde daha sık görülür?

Özellikle kanser cerrahisi (meme, jinekolojik, prostat) ve lenf nodu çıkarılması geçirenler, radyoterapi alanlar, obezitesi olanlar ve tekrarlayan cilt enfeksiyonu geçirenler risk altındadır. Ayrıca kalp damar cerrahisinde bacaktan damar çıkarılan hastalarda bacak lenfödem riski artar.

Lenfödem için hangi egzersizler önerilir?

Lenfödeme özel, hafif tempolu ve kompresyon altında yapılan egzersizler lenf akışını artırarak şişliğin azalmasına yardımcı olur. Yürüme, yüzme, bisiklete binme gibi aerobik aktiviteler ve doktor veya fizyoterapist tarafından önerilen özel lenf drenaj egzersizleri faydalıdır. Ağır kaldırma ve zorlayıcı hareketlerden kaçınılmalıdır.

Lenfödem şüphesinde hangi doktora gitmeliyim?

Öncelikle bir kalp ve damar cerrahisi uzmanına veya lenfödem konusunda deneyimli bir doktora başvurmalısınız. Fizik tedavi ve rehabilitasyon uzmanları da tedavide rol alabilir. Doğru tanı ve yönlendirme için vakit kaybetmeden hekime danışılması önemlidir.

Lenfödemden korunmak için neler yapabilirim?

Risk altındaki uzvu yaralanmalardan, enfeksiyonlardan ve aşırı ısıdan korumak, sağlıklı kiloda kalmak, sıkı giysiler giymemek ve düzenli cilt bakımı yapmak lenfödem riskini azaltır. Ayrıca aynı koldan kan aldırmamak, enjeksiyon yaptırmamak ve tansiyon ölçtürmemek gibi önlemler de önemlidir.

Lenfödem ile ilgili sorunuz mu var?

Kendi durumunuzu yazın, Lenfödem ile ilgilenen uzman doktorlara ücretsiz iletelim; yanıtı e-postanıza gelsin.

Bu konuda kendi sorumu sor →