Periferik Arter Hastalığı

Kalp Ve Damar Cerrahisi
Halk arasında: periferik arter hastalığı, bacak damar tıkanıklığı, aralıklı topallama, damar sertliği, bacak damar hastalığı, ayak damar tıkanıklığı

Periferik arter hastalığı (PAH), çoğunlukla bacaklara giden atardamarların damar sertliği nedeniyle daralması ya da tıkanmasıdır. En tipik belirti yürürken ortaya çıkan, dinlenince geçen bacak ağrısıdır (aralıklı topallama); ilerledikçe soğukluk, renk değişikliği ve iyileşmeyen yaralar görülür. En güçlü risk faktörü sigaradır; diyabet, tansiyon ve kolesterol de etkilidir. Tanıda ayak bileği-kol basınç indeksi ve Doppler kullanılır. Tedavide sigarayı bırakmak, egzersiz, risk kontrolü ve gerektiğinde balon-stent/bypass yer alır. PAH kalp krizi ve inme riskiyle de ilişkilidir.

Periferik Arter Hastalığı Nedir?

Periferik arter hastalığı (PAH), kalp ve beyin dışındaki atardamarların, en sık da bacaklara kan taşıyan atardamarların daralması veya tıkanmasıdır. Daralmanın en sık nedeni, damar duvarında yağ, kolesterol, kalsiyum ve diğer maddelerden oluşan plakların birikmesidir (ateroskleroz, damar sertliği). Daralan damarlar bacak kaslarına yeterli kan ve oksijen taşıyamaz; bu durum özellikle yürürken bacaklarda ağrıya yol açar.

Periferik arter hastalığı yaygın bir hastalıktır; 60 yaş üzerindeki kişilerin yaklaşık %10–20'sinde görülür. Ancak hastaların önemli bir kısmında belirti yoktur veya belirtiler yaşlanmaya bağlanarak önemsenmez. Bu nedenle sıklıkla geç tanı alır.

Periferik arter hastalığı yalnızca bacakları ilgilendiren bir sorun değildir: Bu hastalığı olan kişilerde aynı damar sertliği süreci kalp ve beyin damarlarını da etkilediğinden kalp krizi ve inme riski belirgin şekilde artmıştır. Erken tanı ve uygun tedavi, hem bacak kaybını önlemek hem de kalp-damar olaylarını azaltmak için hayati önem taşır.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

  • Sigara ve tütün kullanımı: En önemli risk faktörüdür. Sigara içenlerde periferik arter hastalığı riski birkaç kat artar ve hastalık daha erken yaşta ve daha ağır seyreder.
  • Diyabet: Hastalığın daha yaygın, daha ağır ve dizin altındaki küçük damarları tutan şekilde seyretmesine yol açar; ayak yaraları ve amputasyon riskini artırır.
  • Yüksek tansiyon
  • Yüksek kolesterol
  • İleri yaş: Özellikle 65 yaş üzeri.
  • Kronik böbrek hastalığı
  • Obezite ve hareketsiz yaşam
  • Aile öyküsü ve koroner arter hastalığı

Belirtileri Nelerdir?

Aralıklı Topallama (Kladikasyon)

En tipik belirtidir. Belirli bir mesafe yürüdükten sonra baldırda, uylukta veya kalçada ağrı, kramp, yorgunluk ya da ağırlık hissi ortaya çıkar. Kişi durduğunda birkaç dakika içinde ağrı geçer ve yeniden yürüyebilir. Ağrının ortaya çıktığı yürüme mesafesi hastalık ilerledikçe kısalır. Ağrının yeri, damarlardaki tıkanıklığın seviyesi hakkında fikir verir; en sık baldırda görülür.

Diğer Belirtiler

  • Ayak ve bacaklarda soğukluk, özellikle diğer tarafa göre
  • Bacaklarda uyuşma veya güçsüzlük
  • Ayak nabızlarının zayıf veya alınamaması
  • Bacak ve ayaklarda tüy kaybı, parlak ve ince cilt
  • Ayak tırnaklarında kalınlaşma ve yavaş uzama
  • Bacak kaslarında incelme
  • Erkeklerde sertleşme sorunu
  • Ayak ve bacaklardaki yaraların geç iyileşmesi
  • Ayak renginde solukluk (bacak kaldırılınca) veya morarma/kızarıklık (bacak sarkıtılınca)

Kritik Bacak İskemisi

Hastalığın ileri evresidir ve acil değerlendirme gerektirir:

  • İstirahat ağrısı: Dinlenirken, özellikle geceleri yatarken ayakta ve parmaklarda şiddetli ağrı. Hastalar ağrıyı hafifletmek için bacaklarını yataktan sarkıtarak uyumaya çalışır.
  • İyileşmeyen yaralar: Ayak parmaklarında, topukta veya ayak sırtında ağrılı, iyileşmeyen yaralar.
  • Kangren: Ayak parmaklarında veya ayakta kararma ve doku ölümü.

Akut Bacak İskemisi

Bacak atardamarının ani tıkanması durumunda bacakta aniden başlayan şiddetli ağrı, solukluk, soğukluk, nabız kaybı, uyuşma ve güçsüzlük gelişir. Bu bir tıbbi acil durumdur ve bacağı kurtarmak için saatler içinde tedavi gerekir.

Tanı Nasıl Konur?

  • Fizik muayene: Bacak ve ayak nabızları kontrol edilir, deri ve ayaklar incelenir.
  • Ayak bileği-kol indeksi (ABİ): Ayak bileğinden ve koldan ölçülen tansiyon değerlerinin oranlanmasıyla yapılan basit, ağrısız ve en önemli tarama testidir. 0,90'ın altındaki değerler periferik arter hastalığını gösterir. Diyabet ve böbrek hastalarında damarlar sertleştiği için değer yanıltıcı olarak yüksek çıkabilir; bu durumda ayak başparmağı basıncı ölçülür.
  • Egzersiz testi: Yürüme bandında yürüme mesafesi ve egzersiz sonrası ABİ ölçümü.
  • Doppler ultrason: Damarlardaki daralmanın yerini ve derecesini gösterir.
  • BT anjiyografi ve MR anjiyografi: Tedavi planlaması için damarların ayrıntılı görüntülenmesi.
  • Kateter anjiyografi: Genellikle girişimsel tedavi sırasında yapılır.
  • Kan testleri: Kolesterol, kan şekeri, böbrek fonksiyonları.

Tedavi Seçenekleri

Tedavinin iki temel amacı vardır: Bacak belirtilerini azaltıp yürüme mesafesini artırmak ve kalp krizi ile inme riskini düşürmek.

Yaşam Tarzı Değişiklikleri

  • Sigarayı bırakmak: Tedavinin en önemli adımıdır. Hastalığın ilerlemesini yavaşlatır, amputasyon ve kalp krizi riskini azaltır.
  • Denetimli yürüyüş egzersizi: Haftada en az 3 gün, 30–45 dakika, ağrı ortaya çıkana kadar yürüyüp kısa dinlenme sonrası tekrar yürümek. Düzenli yürüyüş programı birkaç ay içinde ağrısız yürüme mesafesini belirgin şekilde artırır.
  • Sağlıklı beslenme ve kilo kontrolü

İlaç Tedavisi

  • Pıhtı önleyici ilaçlar: Aspirin veya klopidogrel; seçilmiş hastalarda düşük doz kan sulandırıcı ile birlikte.
  • Statinler: Kolesterolü düşürür ve kalp-damar olaylarını azaltır; tüm hastalara önerilir.
  • Tansiyon ve diyabet kontrolü
  • Silostazol: Yürüme mesafesini artırabilir; kalp yetmezliği olanlarda kullanılmaz.

Girişimsel ve Cerrahi Tedavi

Yaşam kalitesini ciddi şekilde bozan topallama, istirahat ağrısı, iyileşmeyen yaralar veya kangren varsa damarların açılması gerekir:

  • Balon anjiyoplasti ve stent: Kasıktan girilen bir kateterle daralmış damar balonla genişletilir, gerekirse stent yerleştirilir. İlaç kaplı balon ve stentler de kullanılmaktadır.
  • Bypass ameliyatı: Hastanın kendi toplardamarı veya yapay damar kullanılarak tıkalı bölgenin ötesine yeni bir kan yolu oluşturulur.
  • Endarterektomi: Damar açılarak içindeki plağın temizlenmesi.
  • Amputasyon: Kangren gelişmiş ve kurtarılamayan dokularda son çare olarak.

Dar Kanal ile Karıştırılmaması

Yürürken bacak ağrısı, beldeki omurga kanalının daralmasına bağlı nörojenik kladikasyon ile de ortaya çıkabilir. Damar kaynaklı ağrıda yalnızca durmak genellikle ağrıyı geçirir ve ayak nabızları zayıftır. Dar kanalda ise ağrının geçmesi için oturmak veya öne eğilmek gerekir; ayakta durmak tek başına ağrıyı artırabilir ve nabızlar normaldir. İki durum birlikte de bulunabileceği için ayrım hekim tarafından muayene ve testlerle yapılmalıdır.

Seyir

Hastaların çoğunda aralıklı topallama yıllarca stabil kalır; yalnızca küçük bir kısmında bacak kaybına kadar ilerleyen kritik iskemi gelişir. Ancak periferik arter hastalığı olan kişilerde kalp krizi ve inme riski yüksek olduğundan, bacak şikâyetleri hafif olsa bile risk faktörlerinin sıkı kontrolü ve düzenli takip hayat kurtarır. Sigarayı bırakan, düzenli yürüyen ve ilaçlarını kullanan hastalarda belirtiler belirgin şekilde düzelebilir.

Ayak Bakımı

  • Ayaklarınızı her gün kontrol edin; yara, kızarıklık, renk değişikliği veya şişlik olup olmadığına bakın. Gerekirse ayna kullanın.
  • Ayaklarınızı ılık suyla yıkayın ve parmak aralarını iyice kurulayın.
  • Kuru cilt için nemlendirici kullanın; ancak parmak aralarına sürmeyin.
  • Tırnaklarınızı düz kesin; nasır ve kalınlaşmış tırnaklar için podolog veya hekime başvurun.
  • Rahat, ayağı sıkmayan ayakkabılar ve dikişsiz çoraplar giyin; çıplak ayakla yürümeyin.
  • Ayaklarınızı sıcak su torbası, ısıtıcı veya sobaya yaklaştırarak ısıtmayın; his azalması nedeniyle yanık oluşabilir.
  • Küçük yaraları bile ihmal etmeyin; hemen hekime gösterin.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Yürürken bacaklarınızda ağrı veya kramp olup durunca geçiyorsa, ayaklarınızda soğukluk, renk değişikliği veya geç iyileşen yaralar varsa bir kalp ve damar cerrahisi uzmanına başvurun. 65 yaş üzerindeyseniz ya da 50 yaş üzerinde sigara içiyor veya diyabet hastasıysanız periferik arter hastalığı taraması konusunda hekiminize danışın.

Acil durum: Bacakta aniden başlayan şiddetli ağrı, solukluk, soğukluk, uyuşma ve güçsüzlük varsa beklemeden 112'yi arayın. Dinlenirken geçmeyen ayak ağrısı, ayak parmaklarında kararma veya ateşle birlikte kızarıklık ve şişlik gösteren ayak yarası da acil değerlendirme gerektirir.

Periferik arter hastalığı kalp ve damar cerrahisi, kardiyoloji ve girişimsel radyoloji uzmanları tarafından tedavi edilir; diyabetik ayak yaralarında endokrinoloji, enfeksiyon hastalıkları ve plastik cerrahi uzmanları da sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.

Sık Sorulan Sorular

Periferik arter hastalığında yürüyüş ağrıyı artırır mı, azaltır mı?

İlk başta yürürken ağrı olması tipiktir (aralıklı topallama), ancak düzenli ve programlı yürüyüş egzersizi uzun vadede damar dolaşımını geliştirerek ağrısız yürüme mesafesini belirgin biçimde artırır. Bu nedenle hekim gözetiminde düzenli yürüyüş, tedavinin temel parçalarından biridir. Ağrı çıktığında kısa dinlenip devam etmek önerilir.

Periferik arter hastalığı tehlikeli midir?

Evet, ciddiye alınması gerekir. Tedavi edilmeyen ileri hastalık, iyileşmeyen yaralara ve nadiren uzuv kaybına yol açabilir. Ayrıca PAH, vücuttaki genel damar sertliğinin göstergesi olduğundan kalp krizi ve inme riskini de artırır. Erken tanı ve risk faktörü kontrolü bu riskleri belirgin biçimde azaltır.

Sigara bırakmak gerçekten fark eder mi?

Kesinlikle. Sigara, periferik arter hastalığının en güçlü nedeni ve ilerleticisidir. Sigarayı bırakmak hastalığın ilerlemesini yavaşlatır, belirtileri azaltır, girişim/ameliyat sonrası sonuçları iyileştirir ve kalp-damar risklerini düşürür. Hastalığın hangi evresinde olursa olsun bırakmak fayda sağlar.

Her bacak ağrısı periferik arter hastalığı mıdır?

Hayır. Bacak ağrısının kas zorlanması, bel fıtığı, eklem sorunları, damar (toplardamar) hastalıkları gibi birçok nedeni olabilir. Periferik arter hastalığında ağrı tipik olarak yürümekle çıkar, dinlenmekle geçer. Kesin ayrım için hekim muayenesi ve ayak bileği-kol basınç indeksi (ABI) gibi testler gerekir.

Hangi doktora gitmeliyim?

Periferik arter hastalığı için kalp ve damar cerrahisi uzmanına başvurabilirsiniz. Yürürken geçen bacak ağrısı, ayakta soğukluk-renk değişikliği veya iyileşmeyen yara gibi belirtileriniz varsa, özellikle sigara/diyabet gibi risk faktörleriniz de bulunuyorsa gecikmeden değerlendirme alın.

Periferik Arter Hastalığı ile ilgili sorunuz mu var?

Kendi durumunuzu yazın, Periferik Arter Hastalığı ile ilgilenen uzman doktorlara ücretsiz iletelim; yanıtı e-postanıza gelsin.

Bu konuda kendi sorumu sor →