Pankreas kanseri

Pankreas Kanseri Nedir?

Pankreas kanseri, karnın üst kısmında, midenin arkasında yer alan pankreas bezinin hücrelerinden gelişen kötü huylu tümördür. Pankreas, sindirim için gerekli enzimleri üreten ekzokrin kısım ile kan şekerini düzenleyen insülin ve glukagon gibi hormonları üreten endokrin kısımdan oluşur. Pankreas kanserlerinin yaklaşık %90'ı, pankreasın sindirim enzimlerini taşıyan kanalları döşeyen hücrelerden gelişen pankreatik duktal adenokarsinomdur.

Pankreas kanseri, en sık görülen kanserler arasında olmamasına rağmen kanserden ölüm nedenleri arasında üst sıralarda yer alır. Bunun en önemli nedeni, hastalığın erken dönemde genellikle belirti vermemesi ve çoğu hastada tanı konduğunda kanserin çevre dokulara veya uzak organlara yayılmış olmasıdır. Genellikle 60 yaşından sonra görülür. Ancak son yıllarda cerrahi, kemoterapi ve destek tedavilerindeki gelişmelerle sonuçlar giderek iyileşmektedir; erken evrede yakalanan ve ameliyat edilebilen hastalarda uzun süreli yaşam mümkündür.

Pankreas Kanseri Türleri

• Pankreatik duktal adenokarsinom: En sık görülen türdür. Çoğunlukla pankreasın baş kısmında yerleşir.
• Pankreatik nöroendokrin tümörler: Pankreasın hormon üreten hücrelerinden gelişir. Tüm pankreas tümörlerinin küçük bir kısmını oluşturur. Genellikle daha yavaş büyür ve prognozları adenokarsinoma göre çok daha iyidir. Bazıları aşırı hormon üreterek kan şekeri düşüklüğü (insülinoma), mide ülserleri (gastrinoma) gibi belirtilere yol açar.
• Kanser öncüsü kistik lezyonlar: İntraduktal papiller müsinöz neoplazi (IPMN) ve müsinöz kistik neoplazi gibi kistler zamanla kansere dönüşebilir; bu nedenle takip veya tedavi gerektirir. Pankreas kistlerinin çoğu ise iyi huyludur.
• Diğer nadir türler: Asiner hücreli karsinom, solid psödopapiller tümör.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

• Sigara: En önemli değiştirilebilir risk faktörüdür; riski yaklaşık iki kat artırır. Pankreas kanserlerinin yaklaşık dörtte biri sigarayla ilişkilidir.
• İleri yaş: Hastaların çoğu 65 yaş üzerindedir.
• Obezite: Özellikle karın bölgesinde yağlanma.
• Diyabet: Uzun süreli tip 2 diyabet riski artırır. Ayrıca 50 yaşından sonra yeni başlayan ve kilo kaybıyla birlikte olan diyabet, pankreas kanserinin erken bir belirtisi olabilir.
• Kronik pankreatit: Uzun süreli pankreas iltihabı.
• Aile öyküsü: Birinci derece akrabalarda pankreas kanseri bulunması.
• Kalıtsal sendromlar ve gen mutasyonları: BRCA1 ve BRCA2 mutasyonları, Lynch sendromu, Peutz-Jeghers sendromu, ailesel atipik çoklu ben melanom sendromu (CDKN2A), kalıtsal pankreatit, PALB2 ve ATM mutasyonları.
• Yoğun alkol kullanımı: Kronik pankreatite yol açarak.
• Beslenme: Kırmızı ve işlenmiş et ağırlıklı, sebze ve meyveden fakir beslenme.
• Bazı kimyasallara mesleki maruziyet
• Kanser öncüsü pankreas kistleri

Belirtileri Nelerdir?

Pankreas kanseri erken dönemde genellikle belirti vermez. Belirtiler, tümörün yerine ve büyüklüğüne göre değişir ve çoğu zaman başka hastalıklarla karıştırılabilecek kadar belirsizdir:

• Sarılık: Pankreas başında yerleşen tümörlerin safra yolunu tıkamasıyla ortaya çıkar; gözlerde ve ciltte sararma, koyu çay renginde idrar, açık renkli (macun renginde) dışkı ve kaşıntı ile birliktedir. Ağrısız sarılık önemli bir uyarı işaretidir.
• Karın ağrısı: Karnın üst ortasında başlayan, sırta yayılan, sinsi ve giderek artan ağrı. Yemekten sonra veya sırtüstü yatınca artabilir, öne eğilince azalabilir.
• Açıklanamayan kilo kaybı
• İştahsızlık ve erken doyma
• Bulantı ve kusma
• Yağlı, kötü kokulu, parlak ve yüzen dışkı: Pankreas enzimlerinin yetersizliğine bağlı.
• Yeni başlayan diyabet veya mevcut diyabetin aniden kötüleşmesi
• Halsizlik ve yorgunluk
• Bacakta pıhtı (derin ven trombozu) veya akciğer embolisi: Bazen ilk belirti olabilir.
• Depresyon: Bazı hastalarda tanıdan önce ortaya çıkabilir.

Tanı Nasıl Konur?

• Kan testleri: Karaciğer fonksiyon testleri ve bilirubin (sarılıkta yüksek), tam kan sayımı, kan şekeri.
• Tümör belirteci CA 19-9: Pankreas kanserinde sıklıkla yüksektir. Ancak tek başına tanı koydurmaz; sarılık ve pankreatit gibi iyi huylu durumlarda da yükselebilir ve bazı hastalarda hiç yükselmez. Daha çok tedaviye yanıtı izlemek için kullanılır.
• Karın ultrasonu: Sarılığın nedenini araştırmak için ilk yapılan tetkiktir.
• Pankreas protokollü bilgisayarlı tomografi: Tanı ve evrelemede en önemli tetkiktir. Tümörün boyutunu, çevresindeki önemli damarlarla ilişkisini ve karaciğer ile diğer organlara yayılımı gösterir. Ameliyat edilebilirliğin belirlenmesinde belirleyicidir.
• MR ve MR kolanjiyopankreatografi (MRCP): Pankreas ve safra kanallarını ve karaciğerdeki küçük yayılımları ayrıntılı gösterir.
• Endoskopik ultrason (EUS): Mideye ilerletilen ultrason probuyla pankreas yakından incelenir; küçük tümörleri saptayabilir ve ince iğneyle biyopsi alınmasını sağlar.
• ERCP: Safra yolu tıkanıklığında stent yerleştirerek sarılığı gidermek ve gerektiğinde örnek almak için.
• PET-BT: Seçilmiş hastalarda uzak yayılımı araştırmak için.
• Laparoskopi: Bazı hastalarda ameliyat öncesi karın zarındaki küçük yayılımları araştırmak için.
• Genetik testler: Pankreas kanseri tanısı alan tüm hastalara kalıtsal gen mutasyonları açısından genetik test önerilmektedir; sonuçlar hem tedavi seçimini hem de aile bireylerinin taranmasını etkileyebilir. Tümör dokusunda da hedeflenebilir genetik değişiklikler araştırılabilir.

Evreleme

Pankreas kanseri tedavi açısından dört gruba ayrılır:

• Ameliyat edilebilir (rezektabl): Tümör pankreasla sınırlıdır veya önemli damarları tutmamıştır. Hastaların yaklaşık %15–20'si tanı anında bu gruptadır.
• Sınırda ameliyat edilebilir: Tümör önemli damarlarla sınırlı temas halindedir; genellikle önce kemoterapi ile küçültülmesi ve ardından ameliyat edilmesi hedeflenir.
• Lokal ileri: Tümör büyük damarları sarmıştır ve ameliyatla çıkarılamaz, ancak uzak yayılım yoktur.
• Metastatik: Karaciğer, karın zarı veya akciğer gibi uzak organlara yayılım vardır.

Tedavi Seçenekleri

Pankreas kanserinin tedavisi; genel cerrah, gastroenterolog, tıbbi onkolog, radyasyon onkoloğu, radyolog, patolog ve destek tedavi uzmanlarından oluşan multidisipliner bir ekip tarafından, deneyimli merkezlerde planlanmalıdır.

Cerrahi Tedavi

Pankreas kanserinde uzun süreli yaşam şansı sunan tek tedavi tümörün ameliyatla tamamen çıkarılmasıdır.

• Whipple ameliyatı (pankreatikoduodenektomi): Pankreas başındaki tümörlerde pankreas başı, on iki parmak bağırsağı, safra kesesi, safra yolunun bir kısmı ve bazen midenin bir kısmı çıkarılır; ardından sindirim sistemi yeniden bağlanır.
• Distal pankreatektomi: Pankreasın gövde ve kuyruk kısmındaki tümörlerde pankreasın bu kısmı, genellikle dalakla birlikte çıkarılır.
• Total pankreatektomi: Pankreasın tamamının çıkarılması; ameliyat sonrası ömür boyu insülin ve enzim tedavisi gerekir.
• Bu ameliyatlar büyük ve karmaşık ameliyatlardır; yüksek hasta sayısına sahip deneyimli merkezlerde yapılması sonuçları belirgin şekilde iyileştirir. Laparoskopik ve robotik yöntemler seçilmiş hastalarda uygulanabilir.

Kemoterapi

• Ameliyat sonrası (adjuvan) kemoterapi: Ameliyat edilen hastalarda tekrarlama riskini azaltmak için genellikle 6 ay süreyle uygulanır.
• Ameliyat öncesi (neoadjuvan) kemoterapi: Sınırda ameliyat edilebilir ve lokal ileri tümörlerde tümörü küçültmek ve ameliyat şansı yaratmak için; giderek ameliyat edilebilir hastalarda da kullanılmaktadır.
• Metastatik hastalıkta: FOLFIRINOX veya gemsitabin ile nab-paklitaksel gibi kombinasyon tedavileri yaşam süresini uzatır ve belirtileri kontrol eder.

Radyoterapi

Lokal ileri hastalıkta kemoterapiyle birlikte veya sonrasında, bazı ameliyat öncesi tedavi protokollerinde ve ağrı kontrolünde kullanılabilir. Stereotaktik vücut radyoterapisi gibi hassas yöntemler uygulanabilir.

Hedefe Yönelik Tedavi ve İmmünoterapi

• BRCA mutasyonu taşıyan hastalarda platin bazlı kemoterapiye yanıt sonrası PARP inhibitörü (olaparib) ile idame tedavisi.
• Mikrosatellit instabilitesi yüksek (MSI-H) tümörlerde immünoterapi.
• NTRK, KRAS G12C gibi nadir genetik değişikliklerde hedefe yönelik ilaçlar; klinik araştırmalarda yeni KRAS hedefli tedaviler.
• Klinik araştırmalara katılım, uygun hastalar için önemli bir seçenektir.

Destek (Palyatif) Tedaviler

• Sarılık tedavisi: Endoskopik olarak safra yoluna stent yerleştirilmesi.
• Mide çıkış tıkanıklığı: Endoskopik stent veya bypass ameliyatı.
• Ağrı kontrolü: Uygun ağrı kesiciler ve gerekirse çölyak pleksus sinir blokajı.
• Beslenme desteği ve pankreas enzim tedavisi: Kilo kaybı ve sindirim sorunlarını azaltır.
• Diyabet tedavisi
• Pıhtı önleyici tedavi
• Psikolojik ve sosyal destek

Erken dönemden itibaren palyatif bakım ekibiyle birlikte çalışmak yaşam kalitesini iyileştirir.

Erken Tanı ve Tarama

Genel toplumda pankreas kanseri taraması önerilmez. Ancak güçlü aile öyküsü olan veya kalıtsal risk taşıyan yüksek riskli kişilerde, deneyimli merkezlerde MR ve endoskopik ultrason ile düzenli tarama yapılabilir. Pankreas kisti saptanan kişilerin kist tipine göre takip edilmesi de erken tanıya katkı sağlar.

Korunma Yolları

• Sigara içmeyin; içiyorsanız bırakın. Bıraktıktan yıllar sonra risk belirgin şekilde azalır.
• Sağlıklı kiloyu koruyun ve düzenli fiziksel aktivite yapın.
• Sebze, meyve ve tam tahıllardan zengin; kırmızı ve işlenmiş etten fakir beslenin.
• Alkolü sınırlayın.
• Diyabetinizi kontrol altında tutun.
• Ailenizde pankreas kanseri varsa genetik danışmanlık alın.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Gözlerde ve ciltte sararma, koyu idrar ve açık renkli dışkı, sırta yayılan ve geçmeyen üst karın ağrısı, açıklanamayan kilo kaybı, iştahsızlık, yağlı dışkı, 50 yaşından sonra kilo kaybıyla birlikte yeni başlayan diyabet ya da ailenizde pankreas kanseri öyküsü varsa vakit kaybetmeden bir gastroenteroloji veya iç hastalıkları uzmanına başvurun.

Acil durum: Yüksek ateş ve titremeyle birlikte sarılık, şiddetli karın ağrısı, kanlı veya kahve telvesi görünümünde kusma, siyah dışkı, sürekli kusma ve hiç yemek yiyememe, bacakta ani şişlik ve ağrı ya da ani nefes darlığı ve göğüs ağrısı varsa beklemeden acil servise başvurun veya 112'yi arayın.

Pankreas kanserinin tanı ve tedavisi genel cerrahi (hepatopankreatobiliyer cerrahi), gastroenteroloji, tıbbi onkoloji ve radyasyon onkolojisi uzmanlarının iş birliğiyle yürütülür. Sürece radyoloji, girişimsel radyoloji, patoloji, tıbbi genetik, endokrinoloji ve algoloji uzmanları ile diyetisyenler ve psikologlar da katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.