Spondilolistezis

Spondilolistezis (Bel Kayması) Nedir?

Spondilolistezis, omurgadaki bir omurun altındaki omura göre öne (bazen geriye) doğru kaymasıdır. Halk arasında bel kayması veya omur kayması olarak bilinir. En sık bel bölgesinde (lomber omurga), özellikle dördüncü ve beşinci bel omurları (L4–L5) ile beşinci bel omuru ve kuyruk sokumu kemiği (L5–S1) arasında görülür.

Omurlar normalde birbirleri üzerinde, aralarındaki diskler, arkadaki küçük eklemler (faset eklemler) ve güçlü bağlarla dengede tutulur. Bu destek yapılarından biri zayıfladığında veya hasar gördüğünde omur yerinden kayabilir. Kayma; sinir köklerine bası yaparak bel ve bacak ağrısına, uyuşmaya ve güçsüzlüğe yol açabilir.

Spondilolistezis bazen hiçbir belirti vermez ve başka bir nedenle çekilen röntgende tesadüfen fark edilir. Belirti veren hastaların büyük çoğunluğu ise ameliyatsız tedavi yöntemleriyle iyileşir. Ameliyat, yalnızca ilerleyici sinir hasarı veya tedaviye dirençli şikâyetleri olan hastalarda gerekir.

Spondilolistezis Türleri

Dejeneratif Spondilolistezis

Erişkinlerde en sık görülen türdür. Yaşla birlikte disklerin aşınması ve faset eklemlerin kireçlenmesi sonucu omurlar arasındaki bağlantılar gevşer ve omur kayar. Genellikle 50 yaşından sonra görülür; kadınlarda erkeklere göre daha sıktır ve en çok L4–L5 seviyesini etkiler. Sıklıkla omurilik kanalı darlığı (lomber spinal stenoz) ile birlikte bulunur.

İstmik (Spondilolitik) Spondilolistezis

Omurun arka kısmında, pars interartikülaris adı verilen ince kemik köprüde çatlak veya kırık (spondiloliz) olması sonucu gelişir. Bu çatlak genellikle tekrarlayan zorlanmalara bağlı bir stres kırığıdır. Çocukluk ve ergenlik döneminde başlar; özellikle beli sık sık geriye bükmeyi gerektiren sporlarla uğraşan gençlerde (jimnastik, halter, güreş, dalış, futbol, voleybol, bale) sık görülür. En çok L5–S1 seviyesini etkiler. Genetik yatkınlık da rol oynar.

Doğumsal (Displastik) Spondilolistezis

Omurların veya eklem yüzeylerinin doğuştan farklı gelişmesi sonucu oluşur. Çocukluk çağında belirgin hale gelebilir ve ilerleme eğilimi gösterebilir.

Travmatik Spondilolistezis

Ciddi travmalar sonucu omurun arka elemanlarında (pars dışında) kırık olmasıyla gelişir.

Patolojik Spondilolistezis

Kemik erimesi (osteoporoz), tümörler veya enfeksiyonlar gibi omuru zayıflatan hastalıklara bağlı gelişir.

Ameliyat Sonrası (İyatrojenik) Spondilolistezis

Daha önce yapılan bel ameliyatlarında kemik ve eklem dokularının fazla çıkarılması sonucu omurganın dengesinin bozulmasıyla ortaya çıkar.

Derecelendirme

Kaymanın derecesi, yan bel grafisinde üstteki omurun alttakine göre ne kadar öne kaydığına göre belirlenir (Meyerding sınıflaması):

• Derece 1: %0–25 kayma
• Derece 2: %26–50 kayma
• Derece 3: %51–75 kayma
• Derece 4: %76–100 kayma
• Derece 5 (spondiloptozis): Omurun alttaki omurdan tamamen kayarak düşmesi

Derece 1 ve 2 düşük dereceli, derece 3 ve üzeri yüksek dereceli kayma olarak kabul edilir. Erişkin dejeneratif spondilolisteziste kayma genellikle düşük derecelidir.

Risk Faktörleri

• İleri yaş (dejeneratif tip için)
• Kadın cinsiyet (dejeneratif tip için)
• Beli geriye aşırı bükmeyi gerektiren sporlar (istmik tip için)
• Ailede spondilolistezis veya spondiloliz öyküsü
• Ergenlikte hızlı büyüme dönemi
• Fazla kilo ve obezite
• Zayıf karın ve sırt kasları
• Ağır fiziksel iş, tekrarlayan bel zorlanmaları
• Daha önce geçirilmiş bel ameliyatı

Belirtileri Nelerdir?

• Bel ağrısı: En sık belirtidir. Ayakta durmak, yürümek, beli geriye bükmek ve ağır kaldırmakla artar; oturmak veya öne eğilmekle genellikle azalır.
• Bacak ağrısı (siyatik): Sinir köküne bası olduğunda kalçadan bacağa, bazen ayağa kadar yayılan ağrı.
• Uyuşma, karıncalanma ve güçsüzlük: Bacaklarda ve ayaklarda.
• Nörojenik kladikasyo: Omurilik kanalı darlığı eşlik ettiğinde, yürüdükçe bacaklarda giderek artan ağrı, yorgunluk, ağırlık veya uyuşma hissi; durunca, oturunca veya öne eğilince rahatlama. Hastalar alışveriş arabasına yaslanarak daha rahat yürüdüklerini fark edebilir.
• Belde sertlik ve hareket kısıtlılığı
• Uyluk arka kaslarında gerginlik: Özellikle gençlerde; öne eğilmede kısıtlılık ve yürüyüş değişikliği.
• Duruş değişiklikleri: Yüksek dereceli kaymalarda belde çukurlaşma artışı, gövdenin kısalması, karında kıvrım oluşması ve basamak şeklinde kemik çıkıntısı hissedilmesi.

Çok nadiren, ileri derecede bası olduğunda idrar ve dışkı kontrolünde bozulma, genital bölgede uyuşma ve bacaklarda ciddi güçsüzlük görülebilir (kauda ekina sendromu); bu durum acil cerrahi gerektirir.

Tanı Nasıl Konur?

• Öykü ve fizik muayene: Ağrının özellikleri, yayılımı, sinir bulguları, kas gücü, refleksler ve duyu muayenesi değerlendirilir.
• Röntgen: Tanının temelidir. Ayakta çekilen yan bel grafisi kaymanın derecesini gösterir. Öne ve arkaya eğilerek çekilen hareketli (fleksiyon-ekstansiyon) grafiler, kaymanın hareketle artıp artmadığını, yani omurganın stabil olup olmadığını gösterir. Eğik grafilerde pars defekti görülebilir.
• Manyetik rezonans (MR): Sinir kökleri, omurilik kanalı, diskler ve yumuşak dokuları değerlendirmede en iyi yöntemdir. Bacak ağrısı, uyuşma ve güçsüzlük olan hastalarda ve ameliyat planlamasında kullanılır.
• Bilgisayarlı tomografi (BT): Kemik yapıların, özellikle pars defektinin ayrıntılı gösterilmesinde ve ameliyat planlamasında faydalıdır.
• Kemik sintigrafisi veya SPECT: Gençlerde aktif stres kırığını saptamak için kullanılabilir.
• EMG (sinir iletim çalışması): Sinir hasarının derecesini değerlendirmek gerektiğinde.

Tedavi Seçenekleri

Ameliyatsız (Konservatif) Tedavi

Belirti veren hastaların büyük çoğunluğunda ilk tercih edilen yöntemdir ve genellikle başarılıdır:

• Aktivite düzenlemesi: Ağrıyı artıran aktivitelerin (ağır kaldırma, beli geriye bükme, ilgili spor) geçici olarak azaltılması. Uzun süreli yatak istirahati önerilmez; mümkün olduğunca aktif kalmak iyileşmeyi hızlandırır.
• İlaç tedavisi: Parasetamol ve iltihap giderici ağrı kesiciler (NSAİİ), kısa süreli kas gevşeticiler; sinir ağrısı belirgin olanlarda sinir ağrısına yönelik ilaçlar (gabapentin, pregabalin gibi) hekim önerisiyle kullanılabilir.
• Fizik tedavi ve egzersiz: Tedavinin en önemli parçasıdır.
  • Karın ve gövde (kor) kaslarını güçlendirme egzersizleri
  • Öne eğilme (fleksiyon) ağırlıklı egzersizler
  • Uyluk arka kasları ve kalça bükücü kasların germe egzersizleri
  • Su içi egzersizler, yürüme ve sabit bisiklet
  • Duruş ve vücut mekaniği eğitimi
• Korse: Gençlerde aktif stres kırığı (yeni pars kırığı) varsa kemiğin kaynamasına yardımcı olmak için birkaç ay süreyle kullanılabilir. Erişkinlerde ağrılı dönemlerde kısa süreli kullanılabilir; uzun süreli kullanım kasları zayıflatabilir.
• Enjeksiyonlar: Bacağa yayılan ağrısı olan hastalarda epidural steroid enjeksiyonu veya sinir kökü blokajı ağrıyı azaltarak rehabilitasyona katılımı kolaylaştırabilir.
• Kilo verme: Bel üzerindeki yükü azaltır.
• Sigarayı bırakma: Disk dejenerasyonunu ve kemik iyileşmesini olumsuz etkiler.

Cerrahi Tedavi

Ameliyat şu durumlarda değerlendirilir:

• En az 3–6 ay süren ve yaşam kalitesini ciddi şekilde bozan, ameliyatsız tedaviye yanıt vermeyen ağrı
• İlerleyici kas güçsüzlüğü veya sinir hasarı
• İdrar-dışkı kontrolünde bozulma (kauda ekina sendromu) – acil ameliyat
• Kaymanın ilerlemesi, özellikle çocuk ve ergenlerde yüksek dereceli kaymalar
• Omurganın instabil (hareketli) olduğunun gösterilmesi

Ameliyat yöntemleri:

• Dekompresyon: Sinirlere bası yapan kemik ve bağ dokularının çıkarılarak sinirlerin rahatlatılması (laminektomi). Seçilmiş, stabil kayması olan yaşlı hastalarda tek başına uygulanabilir.
• Füzyon (omurların sabitlenmesi): Kayan omurun altındaki omurla vida ve çubuklar kullanılarak sabitlenmesi ve aralarına kemik grefti konarak kaynaşmasının sağlanmasıdır. Sıklıkla dekompresyonla birlikte yapılır. Omurlar arasına kafes (kafes implantı) yerleştirilebilir (TLIF, PLIF, ALIF, OLIF gibi teknikler).
• Pars onarımı: Kayması olmayan veya çok az olan genç hastalarda, pars kırığının doğrudan vida veya tellerle onarılması.
• Minimal invaziv cerrahi: Daha küçük kesilerle yapılan, kas hasarını azaltan ve iyileşmeyi hızlandıran yöntemler, uygun hastalarda tercih edilebilir.

Ameliyat sonrası iyileşme süreci, yapılan işleme göre değişir. Füzyon ameliyatlarında kemiklerin tam kaynaması 6–12 ay sürebilir. Ameliyat sonrası fizik tedavi ve kademeli aktiviteye dönüş önemlidir.

Çocuk ve Ergenlerde Spondilolistezis

Bel ağrısı çocuk ve ergenlerde erişkinlere göre daha az görülür; bu nedenle özellikle sporcu gençlerde geçmeyen bel ağrısı mutlaka değerlendirilmelidir. Erken dönemde yakalanan pars stres kırıkları, spora ara verme ve gerekirse korse ile kaynayabilir. Düşük dereceli kayması olan çocuklar, belirtileri yoksa genellikle spora devam edebilir; ancak büyüme dönemi boyunca düzenli röntgen kontrolleri ile kaymanın ilerleyip ilerlemediği izlenmelidir.

Spondilolistezisle Yaşam

• Düzenli egzersiz programınızı, şikâyetleriniz azalsa da sürdürün.
• Ağır yükleri dizlerinizi bükerek, yükü vücudunuza yakın tutarak kaldırın; bel bükerek kaldırmaktan kaçının.
• Uzun süre ayakta kalmanız gerektiğinde bir ayağınızı alçak bir basamağa koyarak beli rahatlatın.
• Yüksek topuklu ayakkabılardan kaçının.
• Uyurken yan yatıp dizlerin arasına yastık koymak veya sırtüstü yatıp dizlerin altına yastık koymak rahatlatabilir.
• İdeal kilonuzu koruyun.
• Kemik sağlığı için yeterli kalsiyum ve D vitamini alın; kemik erimesi açısından değerlendirme yaptırın.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Birkaç haftadır geçmeyen bel ağrısı, bacağa yayılan ağrı, bacaklarda uyuşma veya güçsüzlük, yürüdükçe artan ve oturunca geçen bacak ağrısı varsa ya da spor yapan çocuğunuz veya gencinizde geriye bükülmekle artan bel ağrısı başladıysa bir ortopedi, beyin ve sinir cerrahisi veya fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanına başvurun.

Acil durum: İdrar yapamama veya idrar-dışkı kaçırma, kasık, genital bölge ve iç bacaklarda uyuşma (eyer anestezisi), bacaklarda hızla artan güçsüzlük veya ayak düşmesi, bel ağrısıyla birlikte yüksek ateş, açıklanamayan kilo kaybı ya da ciddi travma sonrası bel ağrısı varsa beklemeden acil servise başvurun.

Spondilolistezis ortopedi ve travmatoloji (omurga cerrahisi), beyin ve sinir cerrahisi ve fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanları tarafından tanı alır ve tedavi edilir. Ağrı yönetiminde algoloji, sporcularda spor hekimliği, çocuklarda çocuk ortopedisi uzmanları ve egzersiz programında fizyoterapistler sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.