Trigeminal Nevralji

Trigeminal Nevralji Nedir?

Trigeminal nevralji, yüzün duyusunu taşıyan trigeminal sinirin (beşinci kafa çifti) etkilendiği, yüzde ani, çok şiddetli, elektrik çarpması veya bıçak saplanması şeklinde, saniyeler süren ağrı atakları ile karakterize kronik bir ağrı hastalığıdır. Bilinen en şiddetli ağrılardan biri olarak kabul edilir; halk arasında "yüz ağrısı" veya "tic douloureux" (ağrılı tik) olarak da bilinir.

Trigeminal sinir, beyin sapından çıkarak üç dala ayrılır ve yüzün farklı bölgelerinin duyusunu taşır:

• Birinci dal (oftalmik dal, V1): Alın, göz çevresi ve burnun üst kısmı
• İkinci dal (maksiller dal, V2): Yanak, üst dudak, üst dişler, burun kanatları ve üst çene
• Üçüncü dal (mandibular dal, V3): Alt dudak, alt dişler, çene ve dilin bir kısmı

Trigeminal nevralji en sık ikinci ve üçüncü dalları etkiler. Ağrı neredeyse her zaman yüzün tek tarafında hissedilir. Hastalık genellikle 50 yaşından sonra başlar ve kadınlarda erkeklere göre daha sık görülür. Ağrı ataklarının şiddeti nedeniyle yaşam kalitesini ciddi şekilde etkileyebilir; ancak uygun ilaç ve gerekirse girişimsel ya da cerrahi tedavilerle hastaların büyük çoğunluğunda ağrı kontrol altına alınabilir.

Türleri ve Nedenleri

Klasik Trigeminal Nevralji

En sık görülen türdür. Trigeminal sinirin beyin sapından çıktığı yerde, sinire yakın seyreden bir kan damarının (genellikle bir atardamarın) sinire baskı yapması sonucu gelişir. Damarın sürekli baskısı, sinirin koruyucu kılıfında (miyelin) hasara yol açar ve sinir anormal, ağrılı uyarılar üretmeye başlar.

Sekonder (İkincil) Trigeminal Nevralji

Başka bir hastalığa bağlı gelişir:

• Multipl skleroz (MS): Sinir kılıfının hasar görmesine bağlı; özellikle 40 yaşından genç kişilerde ve her iki tarafta ağrı varsa düşünülmelidir.
• Tümörler: Trigeminal sinire baskı yapan iyi huylu tümörler (menenjiyom, akustik nörinom) veya kistler.
• Damar anomalileri: Arteriyovenöz malformasyonlar ve anevrizmalar.

İdiyopatik Trigeminal Nevralji

Görüntüleme yöntemlerinde belirgin bir neden bulunamayan trigeminal nevraljidir.

Ağrılı Trigeminal Nöropati

Yüz travmaları, diş ve yüz ameliyatları veya zona (herpes zoster) enfeksiyonu sonrası trigeminal sinirin hasar görmesiyle gelişen, genellikle daha sürekli, yanıcı ağrıdır; klasik trigeminal nevraljiden farklıdır.

Belirtileri Nelerdir?

• Ani, çok şiddetli, elektrik çarpması, bıçak saplanması veya yanma şeklinde yüz ağrısı
• Her atak genellikle bir saniyeden birkaç saniyeye, en fazla 2 dakikaya kadar sürer.
• Ataklar gün içinde tekrarlayabilir; bazen arka arkaya çok sayıda atak gelir.
• Ağrı, trigeminal sinirin bir veya birden fazla dalının alanında, genellikle yüzün tek tarafında hissedilir.
• Ataklar arasında ağrı genellikle olmaz; ancak bazı hastalarda ataklar arasında hafif sürekli bir ağrı da bulunur.
• Tetikleyiciler: Ataklar çoğunlukla yüzün belirli bölgelerine (tetik noktaları) hafif dokunuşlarla ortaya çıkar:
  • Konuşmak, gülümsemek
  • Çiğnemek, yemek yemek, içmek
  • Diş fırçalamak
  • Yüz yıkamak, tıraş olmak, makyaj yapmak
  • Yüze esen rüzgâr veya soğuk hava
  • Yüze hafifçe dokunmak
• Ataklar sırasında yüzde kasılma veya yüz buruşturma görülebilir (bu nedenle "ağrılı tik" olarak da adlandırılır).
• Hastalık dönemler halinde seyredebilir; haftalar veya aylar süren ataklı dönemleri, ağrısız dönemler izleyebilir. Zamanla ağrısız dönemler kısalabilir.

Hastalar ağrıyı tetikleme korkusuyla yemek yemekten, konuşmaktan ve diş fırçalamaktan kaçınabilir; bu da kilo kaybına, ağız hijyeninde bozulmaya, sosyal izolasyona, kaygı ve depresyona yol açabilir.

Ağrı sıklıkla diş ağrısıyla karıştırıldığından, hastalar bazen gereksiz diş tedavileri ve çekimleri geçirebilir. Diş tedavisine rağmen geçmeyen yüz ağrısında trigeminal nevralji akla gelmelidir.

Tanı Nasıl Konur?

• Öykü: Tanı büyük ölçüde ağrının tipik özelliklerine dayanır. Ağrının yeri, niteliği, süresi, tetikleyicileri ve seyri ayrıntılı olarak sorgulanır.
• Nörolojik muayene: Yüzde his kaybı, kas güçsüzlüğü ve diğer nörolojik bulgular araştırılır. Klasik trigeminal nevraljide nörolojik muayene genellikle normaldir. His kaybı veya diğer bulgular sekonder bir nedeni düşündürür.
• Beyin MR'ı: Tüm hastalarda önerilir. Damar baskısını göstermek için özel çekim teknikleri (yüksek çözünürlüklü MR ve MR anjiyografi) kullanılır. Ayrıca MS, tümör ve diğer sekonder nedenleri dışlar.
• Diş ve çene muayenesi: Diş kaynaklı ağrının dışlanması için.

Benzer Ağrıya Yol Açan Durumlar

• Diş ve diş eti sorunları
• Sinüzit
• Çene eklemi (temporomandibular eklem) bozuklukları
• Küme baş ağrısı ve diğer baş ağrısı türleri
• Zona sonrası ağrı (postherpetik nevralji)
• Glossofaringeal nevralji (boğaz ve kulakta benzer ağrılar)
• Atipik yüz ağrısı

Tedavi Seçenekleri

İlaç Tedavisi

Tedavinin ilk basamağı ilaçlardır. Basit ağrı kesiciler (parasetamol, iltihap giderici ilaçlar) ve narkotik ağrı kesiciler trigeminal nevralji ağrısında genellikle etkisizdir.

• Karbamazepin: İlk tercih edilen ilaçtır ve hastaların büyük çoğunluğunda etkilidir. Düşük dozla başlanır ve ağrı kontrol altına alınana kadar kademeli olarak artırılır. Baş dönmesi, uyku hali, dengesizlik, kan değerlerinde ve karaciğer fonksiyonlarında değişiklik ve sodyum düşüklüğü gibi yan etkiler açısından düzenli kan testleriyle takip edilir. Nadiren ciddi deri reaksiyonlarına yol açabilir; özellikle Asya kökenli kişilerde başlamadan önce genetik test önerilebilir. Başka ilaçlarla etkileşimi fazladır ve doğum kontrol haplarının etkisini azaltabilir.
• Okskarbazepin: Karbamazepine benzer etkili ve genellikle daha iyi tolere edilen bir alternatiftir; sodyum düşüklüğü açısından takip gerekir.
• Diğer ilaçlar: Gabapentin, pregabalin, lamotrijin ve baklofen tek başına veya birlikte kullanılabilir.
• Ağrısız dönemler uzun sürerse ilaç dozu hekim kontrolünde kademeli olarak azaltılabilir. İlaçlar aniden bırakılmamalıdır.
• Çok şiddetli atak dönemlerinde hastanede damardan ilaç tedavisi gerekebilir.

Girişimsel Tedaviler

İlaç tedavisine yanıt alınamayan veya ilaçların yan etkilerini tolere edemeyen hastalarda uygulanır:

• Perkütan girişimler: Yanaktan bir iğne ile kafatası tabanındaki trigeminal sinir düğümüne (Gasser ganglionu) ulaşılarak sinirin kontrollü olarak hasarlanmasıdır: Radyofrekans termokoagülasyon, gliserol enjeksiyonu veya balon ile sıkıştırma (balon kompresyonu). Genellikle kısa süreli anestezi altında yapılır ve ağrıyı hızla giderir. Ancak yüzde bir miktar uyuşukluk kalabilir ve ağrı yıllar içinde tekrarlayabilir.
• Stereotaktik radyocerrahi (Gama bıçağı): Trigeminal sinirin beyin sapına yakın kısmına yüksek dozda odaklanmış ışın verilmesidir. Kesi gerektirmez; ancak ağrının azalması haftalar ile aylar sürebilir.
• Sinir blokları: Geçici rahatlama sağlamak amacıyla.

Cerrahi Tedavi: Mikrovasküler Dekompresyon

Klasik trigeminal nevraljide, sinire baskı yapan damar MR'da gösterilmişse ve hastanın genel durumu ameliyata uygunsa en etkili ve kalıcı tedavi yöntemidir. Kulak arkasından açılan küçük bir pencereden beyin cerrahı sinire ulaşır, sinire baskı yapan damarı sinirden ayırır ve arasına küçük bir yastıkçık yerleştirir. Sinir hasarlanmadığından yüzde his kaybı genellikle olmaz. Hastaların büyük çoğunluğunda ağrı hemen ve uzun süreli olarak geçer. Bir beyin ameliyatı olduğundan işitme kaybı, beyin omurilik sıvısı kaçağı ve inme gibi riskleri vardır; bu nedenle deneyimli merkezlerde yapılmalıdır.

Trigeminal Nevralji ile Yaşam

• Tetikleyici durumları belirleyin ve mümkün olduğunca kaçının; örneğin yüzünüzü rüzgârdan korumak için atkı kullanın.
• Yumuşak ve kolay çiğnenen yiyecekler tüketin; çok sıcak ve çok soğuk yiyecek ve içeceklerden kaçının. Gerekirse pipet kullanın.
• Yemek yemekten kaçınmayın; beslenme yetersizliği ve kilo kaybını önlemek için diyetisyen desteği alabilirsiniz.
• Ağız hijyeninizi ihmal etmeyin; yumuşak diş fırçası ve ılık su kullanın, ağrının az olduğu zamanlarda dişlerinizi fırçalayın.
• İlaçlarınızı düzenli kullanın; yan etkiler açısından kontrollerinizi aksatmayın.
• Kronik ağrının yol açtığı kaygı ve depresyon için psikolojik destek almaktan çekinmeyin.
• Hasta destek grupları faydalı olabilir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Yüzünüzde konuşma, çiğneme, diş fırçalama veya dokunmayla tetiklenen, elektrik çarpması veya bıçak saplanması şeklinde, kısa süreli şiddetli ağrı atakları yaşıyorsanız, diş tedavisine rağmen geçmeyen yüz ağrınız varsa bir nöroloji uzmanına başvurun. Trigeminal nevralji tanınız varsa ve ilaçlarınıza rağmen ağrınız kontrol altında değilse girişimsel ve cerrahi seçenekler için beyin ve sinir cerrahisi uzmanına danışın.

Acil durum: Yüz ağrısıyla birlikte yüzde ani güçsüzlük veya kayma, konuşma bozukluğu, kol veya bacakta güçsüzlük, görme kaybı, ani ve şiddetli baş ağrısı ya da yemek yiyemeyecek ve sıvı alamayacak kadar şiddetli, sürekli ağrı atakları varsa beklemeden acil servise başvurun. Karbamazepin veya benzeri ilaçları kullanırken yaygın döküntü, ağızda yaralar, ateş, sarılık, aşırı halsizlik veya bilinç bulanıklığı gelişirse ilacı bırakıp hemen hekiminize başvurun.

Trigeminal nevralji nöroloji uzmanları tarafından tanı alır ve tedavi edilir. Girişimsel tedavilerde algoloji ve beyin ve sinir cerrahisi, mikrovasküler dekompresyon ve radyocerrahide beyin ve sinir cerrahisi, diş kaynaklı ağrının ayırıcı tanısında diş hekimleri ve ağız, diş ve çene cerrahisi, ruhsal destekte psikiyatri uzmanları sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.