Üremi

Üremi Nedir?

Üremi, böbreklerin kanı yeterince süzememesi sonucu, normalde idrarla atılması gereken atık maddelerin ve toksinlerin kanda birikmesiyle ortaya çıkan klinik tablodur. Adını, kanda biriken atık maddelerden biri olan üreden alır. Ancak belirtilere yalnızca üre değil, böbreklerin atamadığı yüzlerce farklı madde, sıvı ve mineral birikimi ile böbreklerin hormon üretimindeki bozukluklar da katkıda bulunur.

Üremi bir hastalığın adı değil, ileri evre böbrek yetmezliğinin bir sonucudur. Genellikle böbrek işlevlerinin %85–90'ından fazlası kaybedildiğinde (kronik böbrek hastalığının 5. evresinde) ortaya çıkar. Ani gelişen (akut) böbrek yetmezliğinde de kısa süre içinde gelişebilir. Üremi, tedavi edilmezse vücudun neredeyse tüm sistemlerini etkileyerek hayatı tehdit eden sonuçlara yol açar. Diyaliz ve böbrek nakli ile üreminin belirtileri kontrol altına alınabilir.

Kanda üre ve kreatinin değerlerinin yüksek olması, belirti olmasa bile "azotemi" olarak adlandırılır. Üremi ise bu yükselmeye eşlik eden belirti ve bulguların ortaya çıkmasıdır.

Nedenleri

Kronik Böbrek Hastalığı Nedenleri

• Diyabet: Böbrek yetmezliğinin en sık nedenidir.
• Yüksek tansiyon: İkinci en sık nedendir.
• Glomerülonefrit: Böbreğin süzme birimlerinin iltihabı.
• Polikistik böbrek hastalığı ve diğer kalıtsal böbrek hastalıkları
• Uzun süreli idrar yolu tıkanıklığı: Prostat büyümesi, böbrek taşları.
• Tekrarlayan böbrek enfeksiyonları ve idrar kaçağı (reflü)
• Uzun süreli böbreğe zararlı ilaç kullanımı: Özellikle iltihap giderici ağrı kesicilerin bilinçsiz ve uzun süreli kullanımı.
• Lupus gibi otoimmün hastalıklar

Akut Böbrek Yetmezliği Nedenleri

• Ciddi sıvı kaybı, kanama, şok
• Ağır enfeksiyonlar (sepsis)
• Böbreklere zararlı ilaçlar ve ilaçlı görüntüleme boyaları
• İdrar yolunun ani tıkanması
• Kas yıkımı (rabdomiyoliz)
• Ağır kalp yetmezliği ve karaciğer yetmezliği

Belirtileri Nelerdir?

Üremi belirtileri genellikle yavaş yavaş ortaya çıkar ve başlangıçta belirsiz olabilir. Böbrek işlevleri azaldıkça belirtiler belirginleşir ve pek çok organ sistemini etkiler:

Genel Belirtiler

• Aşırı yorgunluk, halsizlik, güçsüzlük
• İştahsızlık, kilo kaybı
• Soğuğa karşı hassasiyet

Sindirim Sistemi

• Bulantı ve kusma, özellikle sabahları
• Ağızda metalik veya amonyak benzeri tat
• Nefeste idrar kokusu (üremik koku)
• Hıçkırık
• Mide-bağırsak kanamaları

Deri

• Şiddetli ve yaygın kaşıntı
• Soluk, sarımsı-kahverengi cilt rengi
• Kolay morarma
• Çok ileri durumlarda ciltte beyaz toz şeklinde üre birikimi (üremik kırağı)

Sinir Sistemi

• Konsantrasyon güçlüğü, unutkanlık
• Uyku bozuklukları, gündüz uyku hali
• Bacaklarda huzursuzluk (huzursuz bacak sendromu), kas krampları
• El ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma, yanma (periferik nöropati)
• Kas seğirmeleri, titreme
• İleri dönemde bilinç bulanıklığı, nöbet ve koma (üremik ensefalopati)

Kalp, Akciğer ve Dolaşım

• Vücutta sıvı birikimine bağlı ödem: Bacaklarda, ayak bileklerinde ve göz çevresinde şişlik
• Nefes darlığı (akciğerlerde sıvı birikmesi)
• Yüksek tansiyon
• Göğüs ağrısı: Kalp zarının iltihabına (üremik perikardit) bağlı olabilir

Kan ve Hormonlar

• Kansızlık (anemi): Böbreklerin kan yapımını uyaran eritropoietin hormonunu yeterince üretememesine bağlıdır
• Kanama eğilimi: Trombositlerin işlev bozukluğuna bağlı
• Kemik ağrıları ve kırık riskinde artış: Kalsiyum, fosfor ve D vitamini dengesinin bozulmasına bağlı
• Cinsel isteksizlik, adet düzensizlikleri

İdrar

İdrar miktarı azalabilir; ancak kronik böbrek hastalığında idrar miktarı uzun süre normal kalabilir. İdrar miktarının normal olması böbreklerin iyi çalıştığı anlamına gelmez.

Tanı Nasıl Konur?

• Kan testleri: Üre, kreatinin ve bunlardan hesaplanan tahmini glomerüler filtrasyon hızı (eGFR) böbrek işlevlerini gösterir. Potasyum, sodyum, kalsiyum, fosfor, bikarbonat, parathormon düzeyleri ve tam kan sayımı da değerlendirilir.
• İdrar testleri: İdrarda protein ve kan araştırılır.
• Böbrek ultrasonu: Böbreklerin boyutu ve yapısı değerlendirilir; kronik böbrek hastalığında böbrekler genellikle küçülmüştür. İdrar yolu tıkanıklığı da araştırılır.
• EKG ve ekokardiyografi: Potasyum yüksekliğinin kalbe etkileri ve kalp zarında sıvı varlığı değerlendirilir.
• Böbrek biyopsisi: Seçilmiş hastalarda böbrek hastalığının nedenini belirlemek için.

Tedavi Seçenekleri

Diyaliz

Üremi belirtileri gelişmiş hastalarda kandaki atık maddelerin ve fazla sıvının temizlenmesi için diyaliz gerekir:

• Hemodiyaliz: Kan, bir makine ve yapay böbrek (filtre) aracılığıyla vücut dışında temizlenir. Genellikle haftada 3 kez, her seferinde 4 saat sürer. Kolda oluşturulan bir damar bağlantısı (fistül) veya kateter kullanılır.
• Periton diyalizi: Karın zarı (periton) doğal bir süzgeç olarak kullanılır. Karına yerleştirilen bir kateter yoluyla özel bir sıvı verilip belirli aralıklarla değiştirilir. Evde, gündüz veya gece makinesiyle yapılabilir.

Akut böbrek yetmezliğinde diyaliz geçici olarak gerekebilir; böbrekler toparlandığında diyaliz kesilebilir.

Böbrek Nakli

İleri evre böbrek yetmezliğinde en iyi tedavi seçeneğidir. Canlı vericiden (genellikle aile bireyleri) veya kadavradan böbrek nakli yapılabilir. Başarılı bir nakil, diyalize göre daha uzun ve kaliteli bir yaşam sağlar. Nakil sonrasında yaşam boyu bağışıklık baskılayıcı ilaç kullanılması gerekir.

Destekleyici Tedaviler

• Kansızlık tedavisi: Eritropoietin iğneleri ve demir tedavisi.
• Kemik sağlığı: Fosfor bağlayıcı ilaçlar, aktif D vitamini ve gerekirse parathormonu düzenleyen ilaçlar.
• Tansiyon ve sıvı kontrolü: Tansiyon ilaçları, idrar söktürücüler, tuz ve sıvı kısıtlaması.
• Asit-baz dengesi: Gerekirse bikarbonat tedavisi.
• Kaşıntı tedavisi: Nemlendiriciler ve özel ilaçlar.

Konservatif (Diyalizsiz) Bakım

Çok ileri yaşta veya ciddi başka hastalıkları olan bazı hastalarda, hasta ve ailesiyle birlikte diyaliz yerine belirtileri kontrol etmeye yönelik destekleyici bakım tercih edilebilir.

Beslenme Önerileri

• Tuz: Ödem ve tansiyon kontrolü için azaltılmalıdır.
• Potasyum: Muz, portakal, kuru meyveler, domates, patates ve kuru baklagiller gibi potasyumdan zengin besinler kısıtlanabilir. Potasyum yüksekliği kalp ritim bozukluklarına yol açabilir.
• Fosfor: Süt ürünleri, işlenmiş gıdalar, kola ve hazır yiyecekler sınırlandırılmalıdır.
• Protein: Diyaliz öncesi dönemde azaltılması, diyalize başladıktan sonra ise artırılması gerekebilir.
• Sıvı: İdrar miktarına göre hekim tarafından belirlenir.

Beslenme planı mutlaka nefroloji hekimi ve diyetisyen tarafından kişiye özel hazırlanmalıdır.

Diyaliz Hastaları İçin Günlük Öneriler

• Diyaliz seanslarınızı kaçırmayın veya kısaltmayın; atlanan seanslar potasyum yüksekliği ve akciğerde sıvı birikmesi gibi tehlikeli sonuçlara yol açabilir.
• Seanslar arasında kilonuzu her gün tartın; hızlı kilo artışı vücutta sıvı biriktiğini gösterir.
• Fistül kolunuzdan tansiyon ölçtürmeyin, kan aldırmayın, ağır yük taşımayın ve o kolun üzerine yatmayın; fistülünüzün titreşimini her gün kontrol edin.
• Periton diyalizi yapıyorsanız kateter bölgesinin temizliğine çok dikkat edin; bulanık diyaliz sıvısı veya karın ağrısı enfeksiyon belirtisi olabilir.
• Kullandığınız tüm ilaçları nefroloji hekiminize bildirin; böbrek yetmezliğinde pek çok ilacın dozunun ayarlanması gerekir.

Korunma Yolları

• Diyabet ve yüksek tansiyonunuzu sıkı kontrol altında tutun.
• Diyabet, yüksek tansiyon, kalp hastalığı veya ailede böbrek hastalığı varsa yılda en az bir kez kan kreatinini ve idrarda protein ölçümü yaptırın.
• Ağrı kesicileri ve bitkisel ürünleri hekiminize danışmadan uzun süre kullanmayın.
• Sigarayı bırakın, sağlıklı kilonuzu koruyun ve yeterli su için.
• Kronik böbrek hastalığınız varsa düzenli nefroloji kontrollerinizi aksatmayın; diyaliz hazırlığı gerekirse zamanında planlanmalıdır.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Sürekli halsizlik, iştahsızlık, bulantı, kaşıntı, bacaklarda şişlik, idrar miktarında azalma veya köpüklü idrar fark ederseniz ya da kan tahlilinizde üre ve kreatinin yüksek çıktıysa bir hekime başvurun.

Acil durum: Belirgin nefes darlığı, göğüs ağrısı, çarpıntı veya kalp ritminde düzensizlik, bilinç bulanıklığı, nöbet, kusmanın durmaması ya da hiç idrar yapamama varsa beklemeden 112'yi arayın. Bu belirtiler potasyum yüksekliği, akciğerde sıvı birikmesi veya ağır üremi nedeniyle acil diyaliz gerektirebilir.

Üremi nefroloji uzmanları tarafından tedavi edilir; çocuklarda çocuk nefrolojisi uzmanları değerlendirir. Böbrek naklinde organ nakli cerrahisi ve üroloji uzmanları da sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.