Varis

Varis Nedir?

Varis (variköz ven), bacaklarda deri altında bulunan toplardamarların (venlerin) genişlemesi, kıvrımlı hale gelmesi ve deriden kabarık şekilde görülmesidir. Varisler genellikle mavi veya mor renkli, kıvrım kıvrım, ip veya kordon gibi görünür. En sık bacakların iç yüzünde, baldırlarda ve diz arkasında görülür.

Toplardamarlar, kirli kanı vücuttan kalbe taşır. Bacaklardaki toplardamarlar, kanı yer çekimine karşı yukarı doğru taşımak zorundadır. Bunu, damar içindeki tek yönlü kapakçıklar ve baldır kaslarının pompalama hareketi sayesinde yapar. Bu kapakçıklar zayıfladığında veya bozulduğunda kan geriye doğru kaçar ve bacaklarda göllenir (venöz yetmezlik). Bunun sonucunda toplardamarlarda basınç artar, damarlar genişler ve varis oluşur.

Varis çok yaygındır; erişkinlerin yaklaşık üçte birinde görülür ve kadınlarda daha sıktır. Çoğu zaman estetik bir sorun olarak görülse de bazı kişilerde ağrı, şişlik ve ağırlık hissine yol açar; tedavi edilmezse deri değişiklikleri, yaralar ve pıhtı oluşumu gibi komplikasyonlara neden olabilir. Günümüzde varis tedavisi, çoğunlukla ameliyatsız ve günübirlik yöntemlerle etkili bir şekilde yapılabilmektedir.

Varis Türleri

• Kılcal damar varisleri (örümcek ağı damarlar, telanjiektazi): Deri yüzeyinde görülen, 1 mm'den ince, kırmızı-mor renkli, örümcek ağı şeklindeki damarlardır. Genellikle estetik sorundur; nadiren yanma veya kaşıntı yapar.
• Retiküler varisler: 1–3 mm çapında, deri altında görülen mavi-yeşil renkli damarlardır.
• Büyük (gövde) varisler: 3 mm'den kalın, deriden kabarık, kıvrımlı damarlardır. Genellikle bacağın ana yüzeysel toplardamarlarının (büyük ve küçük safen ven) kapakçık yetmezliğine bağlıdır.

Kronik Venöz Hastalığın Evreleri (CEAP sınıflaması)

• C0: Görünür bulgu yok
• C1: Kılcal ve retiküler varisler
• C2: Belirgin varisler
• C3: Bacakta şişlik (ödem)
• C4: Deri değişiklikleri: Koyulaşma, egzama, deride sertleşme
• C5: İyileşmiş venöz yara
• C6: Açık venöz yara (ülser)

Nedenleri ve Risk Faktörleri

• Genetik yatkınlık: En önemli risk faktörüdür. Anne veya babada varis varsa risk belirgin şekilde artar.
• Kadın cinsiyet: Kadınlık hormonları damar duvarını gevşetebilir.
• Gebelik: Kan hacminin artması, hormonal değişiklikler ve büyüyen rahmin karındaki toplardamarlara baskısı varis gelişimini kolaylaştırır. Gebelikte çıkan varislerin bir kısmı doğumdan sonra geriler; her gebelikte risk artar.
• İleri yaş: Damar kapakçıkları ve duvarları yaşla zayıflar.
• Uzun süre ayakta durma veya oturma: Öğretmenler, kuaförler, satış elemanları, hemşireler, cerrahlar, garsonlar ve masa başı çalışanlar.
• Fazla kilo: Bacak toplardamarlarına binen basıncı artırır.
• Hareketsiz yaşam: Baldır kas pompasının yeterince çalışmaması.
• Daha önce geçirilmiş derin ven trombozu (DVT): Derin toplardamarlardaki kapakçıklara zarar vererek ikincil varislere yol açar.
• Kabızlık ve ağır kaldırma: Karın içi basıncı artırır.
• Hormon tedavileri: Doğum kontrol hapları ve hormon replasman tedavisi.
• Uzun boy

Belirtileri Nelerdir?

• Bacaklarda görünür, kabarık, kıvrımlı, mavi-mor damarlar
• Bacaklarda ağırlık ve yorgunluk hissi: Özellikle gün sonunda ve uzun süre ayakta kaldıktan sonra artar.
• Bacaklarda sızlama, zonklama ve yanma
• Ayak bileklerinde ve bacaklarda şişlik: Akşamları artar, sabah azalır.
• Gece bacak krampları
• Bacaklarda huzursuzluk ve kaşıntı (özellikle varislerin üzerinde)
• Bacakları yukarı kaldırınca, yürüyünce ve soğukta belirtilerin azalması; sıcakta, adet döneminde ve uzun süre ayakta kalınca artması

İleri Dönem Belirtileri

• Ayak bileği çevresinde deride kahverengi koyulaşma
• Deride kuruluk, pullanma ve kaşıntılı egzama (venöz egzama)
• Deride sertleşme ve incelme (lipodermatoskleroz)
• Ayak bileği çevresinde beyaz, ince deri alanları
• Venöz yara (ülser): Genellikle ayak bileğinin iç tarafında, iyileşmesi zor yaralar

Olası Komplikasyonlar

• Yüzeysel tromboflebit: Varisli damar içinde pıhtı oluşmasıyla damar boyunca kızarıklık, sertlik, ağrı ve ısı artışı.
• Derin ven trombozu (DVT): Derin toplardamarlarda pıhtı oluşması; pıhtının akciğerlere gitmesi (akciğer embolisi) hayatı tehdit edebilir.
• Kanama: İnce deri altındaki varisler küçük bir darbe veya çizikle kanayabilir.
• Venöz yaralar
• Deri enfeksiyonları (selülit)

Tanı Nasıl Konur?

• Fizik muayene: Hasta ayakta dururken bacaklar muayene edilir; varislerin yaygınlığı, şişlik ve deri değişiklikleri değerlendirilir.
• Renkli Doppler ultrasonografi: Varis tanısında ve tedavi planlamasında temel yöntemdir. Toplardamarların yapısı, kapakçık yetmezliğinin yeri ve derecesi, kanın geriye kaçışı ve derin toplardamarlarda pıhtı olup olmadığı ağrısız ve radyasyonsuz olarak değerlendirilir. Tedavi öncesinde mutlaka yapılmalıdır.
• Diğer görüntülemeler: Leğen bölgesindeki toplardamar sorunlarından şüphelenildiğinde BT veya MR venografi.

Tedavi Seçenekleri

Yaşam Tarzı Değişiklikleri ve Ameliyatsız Yöntemler

• Kompresyon (varis) çorabı: Bacaklara dereceli basınç uygulayarak kanın yukarı doğru akışını destekler, şişlik ve ağrıyı azaltır. Tedavi edici sınıfta, doğru basınç ve ölçüde, ölçü alınarak seçilmelidir. Sabah kalkınca, bacaklar henüz şişmeden giyilmelidir. Bacak atardamarlarında ciddi dolaşım bozukluğu olanlarda kullanılmamalıdır.
• Bacakları yükseltmek: Gün içinde birkaç kez 15–20 dakika bacakları kalp seviyesinin üzerine kaldırmak.
• Düzenli yürüyüş ve egzersiz: Baldır kaslarını çalıştırarak kas pompasını güçlendirir. Yürüyüş, yüzme ve bisiklet önerilir.
• Uzun süre ayakta durma veya oturmaktan kaçınmak: Ara ara hareket etmek, ayak bileklerini çevirmek ve parmak ucunda yükselmek.
• İdeal kiloyu korumak
• Kabızlığı önlemek: Lifli beslenme ve bol sıvı.
• Sıcak ortamlardan kaçınmak: Sıcak banyo, sauna ve uzun süreli güneşlenme damarları genişletir.
• Venoaktif ilaçlar: Bazı ilaçlar (flavonoidler gibi) ağırlık, ağrı ve şişlik gibi belirtileri hafifletebilir; ancak varisleri ortadan kaldırmaz.

Girişimsel Tedaviler (Ameliyatsız Yöntemler)

Günümüzde varis tedavisinde çoğunlukla lokal anestezi altında, günübirlik yapılan, kesisiz veya çok küçük kesili yöntemler kullanılmaktadır:

• Endovenöz lazer ablasyon (EVLA): Yetmezlikli toplardamarın içine ultrason eşliğinde ince bir kateter yerleştirilir ve lazer enerjisiyle damar içeriden kapatılır. Kan, sağlıklı damarlar yoluyla akmaya devam eder.
• Radyofrekans ablasyon (RFA): Lazere benzer şekilde, radyofrekans enerjisiyle damarın kapatılması.
• Siyanoakrilat (tıbbi yapıştırıcı) ile kapatma: Damarın tıbbi bir yapıştırıcıyla kapatılması; ısı kullanılmadığından çevre dokulara zarar riski ve çoğu zaman sonrasında çorap ihtiyacı daha azdır.
• Skleroterapi: Varisli damarın içine damarı büzüştüren bir ilaç (sıvı veya köpük halinde) enjekte edilerek damarın kapatılması. Kılcal ve retiküler varisler ile küçük-orta varislerde etkilidir. Köpük skleroterapi ultrason eşliğinde daha büyük damarlarda da uygulanabilir.
• Yüzeysel lazer tedavisi: Deri yüzeyindeki kılcal damar varislerinde.
• Mikroflebektomi: Deriden açılan çok küçük deliklerle kabarık varislerin çıkarılması.

Cerrahi Tedavi

Klasik varis ameliyatında (stripping) yetmezlikli ana toplardamar cerrahi olarak çıkarılır. Günümüzde girişimsel yöntemlerin yaygınlaşmasıyla daha az tercih edilmektedir; ancak uygun hastalarda hâlâ kullanılan etkili bir yöntemdir.

Tedavi Sonrası

• Genellikle aynı gün yürüyerek eve gidilir ve kısa sürede günlük aktivitelere dönülür.
• Hekimin önerisine göre bir süre kompresyon çorabı kullanılır.
• Düzenli yürüyüş önerilir; ağır egzersiz ve sıcak ortamlardan birkaç hafta kaçınılır.
• Bölgede morarma, hassasiyet ve sertlik birkaç hafta içinde geçer.
• Varis yatkınlığı devam ettiğinden, yıllar içinde yeni varisler gelişebilir; düzenli kontrol ve korunma önlemleri önemlidir.

Gebelikte Varis

Gebelikte varisler sık görülür. Kompresyon çorabı, sol tarafa yatarak uyumak, bacakları yükseltmek ve düzenli yürüyüş belirtileri hafifletir. Girişimsel tedaviler genellikle doğumdan sonra, varislerin gerilemesi beklendikten sonra planlanır. Gebelikte vulva (dış genital bölge) varisleri de görülebilir ve doğumdan sonra çoğunlukla geriler.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Bacaklarınızda ağrı, ağırlık, şişlik veya kramp yapan varisler varsa, ayak bileği çevresinde deri değişiklikleri, kaşıntı veya iyileşmeyen yara gelişirse ya da varisleriniz estetik olarak sizi rahatsız ediyorsa bir kalp ve damar cerrahisi uzmanına başvurun.

Acil durum: Tek bacakta aniden gelişen şişlik, ağrı, ısı artışı ve kızarıklık (derin ven trombozu olabilir); ani nefes darlığı, göğüs ağrısı, kanlı öksürük veya bayılma (akciğer embolisi olabilir); varisten durmayan kanama (bacağı yukarı kaldırıp temiz bir bezle kanayan yere sıkıca bastırın) ya da varis üzerinde yayılan kızarıklıkla birlikte ateş varsa beklemeden acil servise başvurun veya 112'yi arayın.

Varis kalp ve damar cerrahisi uzmanları tarafından tanı alır ve tedavi edilir. Girişimsel tedavilerde girişimsel radyoloji, deri değişiklikleri ve yaralarda dermatoloji, gebelikte kadın hastalıkları ve doğum, kilo kontrolünde diyetisyenler sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.