Vertigo

Vertigo Nedir?

Vertigo, kişinin kendisinin veya çevresindeki nesnelerin döndüğü, sallandığı ya da hareket ettiği hissidir; oysa gerçekte herhangi bir hareket yoktur. Halk arasında baş dönmesi olarak bilinse de, vertigo özel bir baş dönmesi türüdür. Sersemlik, bayılacak gibi olma veya dengesizlik hissinden farklı olarak, vertigoda belirgin bir dönme hissi vardır.

Vertigo bir hastalığın adı değil, bir belirtidir. Çoğunlukla dengeyi sağlayan iç kulak yapılarındaki (vestibüler sistem) bir sorundan kaynaklanır. Daha az sıklıkla beyin sapı veya beyincik gibi denge merkezlerindeki sorunlar vertigoya yol açar. Vertigo çok rahatsız edici ve korkutucu olabilir; ancak en sık nedenleri iyi huyludur ve tedavi edilebilir.

Denge Nasıl Sağlanır?

Vücudumuzun dengesi; iç kulaktaki denge organından, gözlerden ve kas-eklemlerden gelen bilgilerin beyin tarafından birleştirilmesiyle sağlanır. İç kulakta, başın hareketlerini ve konumunu algılayan, içi sıvı dolu yarım daire kanalları ve küçük kristaller (otolitler) içeren yapılar bulunur. Bu sistemlerden gelen bilgiler birbiriyle uyumsuz olduğunda beyin bunu dönme veya hareket hissi olarak algılar.

Vertigo ile Diğer Baş Dönmesi Türlerinin Farkı

Hastaların "başım dönüyor" diyerek tarif ettiği şikâyetler farklı durumlara işaret edebilir. Doğru tanı için bu ayrım önemlidir:

• Vertigo: Çevrenin veya kişinin kendisinin dönme hissi. Çoğunlukla iç kulak veya denge merkezleriyle ilgilidir.
• Bayılacak gibi olma (presenkop): Gözlerin kararması, başta boşluk hissi; genellikle ayağa kalkınca tansiyon düşmesi, kansızlık, sıvı kaybı, kan şekeri düşüklüğü veya kalp ritim bozukluklarıyla ilişkilidir.
• Dengesizlik: Dönme hissi olmadan ayakta dururken veya yürürken sendeleme; sinir hastalıkları, kas güçsüzlüğü, görme sorunları veya ilaç yan etkileriyle ilişkili olabilir.
• Belirsiz sersemlik hissi: Kaygı bozuklukları, bazı ilaçlar veya kronik denge sorunlarıyla ilişkili olabilir.

Türleri ve Nedenleri

Periferik (İç Kulak Kaynaklı) Vertigo

Vertigonun en sık nedenleri bu gruptadır:

• Benign paroksismal pozisyonel vertigo (BPPV): Vertigonun en sık nedenidir. İç kulaktaki küçük kristallerin yerinden oynayarak yarım daire kanallarından birine kaçmasıyla oluşur. Yatakta dönme, yataktan kalkma, yukarı bakma veya öne eğilme gibi baş hareketleriyle başlayan, genellikle bir dakikadan kısa süren şiddetli dönme ataklarına yol açar. İleri yaşta, kafa travması sonrasında ve uzun süre yatakta kalanlarda daha sık görülür.
• Vestibüler nörit ve labirentit: Denge sinirinin veya iç kulağın genellikle viral bir enfeksiyon sonrası iltihaplanmasıdır. Ani başlayan, günlerce süren şiddetli vertigo, bulantı ve kusma ile seyreder. Labirentitte işitme kaybı ve kulak çınlaması da eşlik eder.
• Meniere hastalığı: İç kulakta sıvı basıncının artmasıyla oluşur. Dakikalar ile saatler süren vertigo atakları, dalgalanan işitme kaybı, kulak çınlaması ve kulakta dolgunluk hissi tipiktir.
• Vestibüler migren: Migren hastalarında baş ağrısıyla birlikte veya baş ağrısı olmadan görülen vertigo atakları. Sanılandan daha yaygın bir nedendir.
• Diğer nedenler: Kulak enfeksiyonları, iç kulağı etkileyen bazı ilaçlar, kafa travması, iç kulak ile beyin arasındaki sinirde iyi huylu tümör (akustik nörinom).

Santral (Beyin Kaynaklı) Vertigo

Daha az görülür ancak daha ciddi nedenleri olabilir:

• İnme ve geçici iskemik atak: Özellikle beyin sapı ve beyinciği besleyen damarlarda tıkanma veya kanama.
• Multipl skleroz (MS)
• Beyin tümörleri

Belirtileri Nelerdir?

• Kendinin veya çevrenin dönme, sallanma ya da eğilme hissi
• Dengesizlik ve yürürken sendeleme
• Bulantı ve kusma
• Terleme
• Gözlerde istemsiz, ritmik hareketler (nistagmus)
• Baş ağrısı
• Kulak çınlaması, işitme kaybı veya kulakta dolgunluk (iç kulak nedenlerinde)

Vertigonun süresi ve nasıl başladığı nedenini anlamada çok önemli ipuçları verir: saniyeler süren ve baş hareketiyle tetiklenen ataklar BPPV'yi, saatler süren ve işitme belirtilerinin eşlik ettiği ataklar Meniere hastalığını, günlerce süren sürekli vertigo ise vestibüler nöriti veya inmeyi düşündürür.

Tanı Nasıl Konur?

• Ayrıntılı öykü: Vertigonun ne zaman ve nasıl başladığı, ne kadar sürdüğü, neyin tetiklediği, eşlik eden işitme ve nörolojik belirtiler, kullanılan ilaçlar ve geçmiş hastalıklar sorgulanır.
• Fizik ve nörolojik muayene: Göz hareketleri, denge, yürüme ve koordinasyon değerlendirilir. İnme gibi ciddi nedenleri ayırt etmeye yarayan özel muayene testleri uygulanır.
• Pozisyonel testler (Dix-Hallpike testi gibi): Başın belirli konumlara getirilmesiyle vertigo ve nistagmusun ortaya çıkıp çıkmadığına bakılarak BPPV tanısı konur.
• İşitme testleri (odyometri): İç kulak hastalıklarının değerlendirilmesinde.
• Vestibüler testler: Video nistagmografi ve video baş itme testi gibi testlerle denge organının işlevi ölçülür.
• Beyin MR: İnme, MS veya tümör şüphesinde ya da nörolojik bulgular varsa.

Tedavi Seçenekleri

Tedavi, vertigonun nedenine göre belirlenir.

• BPPV için repozisyon manevraları: Hekimin başı ve vücudu belirli sırayla farklı konumlara getirerek iç kulakta yerinden oynamış kristalleri yerine döndürmesidir (Epley manevrası gibi). Çoğu zaman tek veya birkaç seansta belirgin iyileşme sağlar. Bu manevralar doğru yapıldığında çok etkilidir; hangi kanalın etkilendiğine göre farklı manevralar uygulanır.
• Vestibüler nörit için: İlk günlerde bulantı ve vertigoyu azaltan ilaçlar; hekim tarafından uygun görülürse kısa süreli kortizon tedavisi. Hasta mümkün olan en kısa sürede hareket etmeye teşvik edilir.
• Meniere hastalığı için: Tuz kısıtlaması, kafein ve alkolün azaltılması, idrar söktürücüler ve ataklarda vertigo ilaçları. Dirençli vakalarda kulağa ilaç enjeksiyonları veya cerrahi yöntemler uygulanabilir.
• Vestibüler migren için: Migreni tetikleyen etkenlerden kaçınma ve migren önleyici ilaçlar.
• Vertigo ve bulantı ilaçları: Akut ataklarda kısa süreli kullanılır. Uzun süreli kullanımları beynin dengeye uyum sağlamasını geciktirebileceği için önerilmez.
• Vestibüler rehabilitasyon: Baş, göz ve denge egzersizlerinden oluşan özel bir egzersiz programıdır. Beynin denge sistemindeki sorunu telafi etmesine yardımcı olur; özellikle uzun süren dengesizlik şikâyetlerinde çok etkilidir.
• Santral nedenler: İnme, MS veya tümör gibi altta yatan hastalığın tedavisi.

Vertigo Sırasında Ne Yapmalı?

• Hemen oturun veya uzanın; düşme riskine karşı ayakta durmayın.
• Gözlerinizi sabit bir noktaya dikin veya kapatın; ani baş hareketlerinden kaçının.
• Atak geçene kadar araç kullanmayın, merdiven veya yüksek yerlere çıkmayın.
• Gece kalkmanız gerekiyorsa ışığı açın ve yavaşça kalkın.
• Bol sıvı tüketin; kusma varsa sıvıları azar azar için.

Korunma ve Öneriler

• BPPV'si olanlar yataktan kalkarken önce birkaç saniye oturup sonra yavaşça kalkmalıdır.
• Meniere hastalığında tuz, kafein ve alkol tüketimini sınırlayın.
• Migreni tetikleyen uykusuzluk, açlık ve stres gibi etkenlerden kaçının.
• Evde düşmeye karşı önlem alın: kaygan halıları kaldırın, banyoya tutunma barı takın, geceleri hafif ışık kullanın.
• Tansiyon, kan şekeri ve kolesterolünüzü kontrol altında tutun; sigarayı bırakın. Bu önlemler inmeye bağlı vertigo riskini azaltır.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

• Tekrarlayan vertigo atakları yaşıyorsanız
• Vertigoya işitme kaybı, kulak çınlaması veya kulakta dolgunluk eşlik ediyorsa
• Baş dönmesi günlük yaşamınızı ve iş performansınızı etkiliyorsa
• Dengesizlik nedeniyle düşme yaşadıysanız

Acil durum: Vertigoya şu belirtilerden herhangi biri eşlik ediyorsa inme olasılığı nedeniyle beklemeden 112'yi arayın: ani ve şiddetli baş ağrısı, çift görme veya görme kaybı, konuşma bozukluğu, yüzde kayma, kol veya bacakta güçsüzlük ya da uyuşma, yürüyememe veya oturamayacak kadar dengesizlik, yutma güçlüğü, bilinç bulanıklığı. Özellikle ileri yaş, yüksek tansiyon, diyabet veya kalp hastalığı olanlarda ani başlayan sürekli vertigo ciddiye alınmalıdır.

Vertigo kulak burun boğaz hastalıkları ve nöroloji uzmanları tarafından değerlendirilir ve tedavi edilir; vestibüler rehabilitasyon fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanları ve fizyoterapistlerce uygulanır. Ani başlayan vertigoda ilk değerlendirme acil tıp hekimlerince yapılabilir.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.