Cushing sendromu

Cushing Sendromu Nedir?

Cushing sendromu, vücudun uzun süre yüksek düzeyde kortizol hormonuna maruz kalması sonucu ortaya çıkan bir hastalık tablosudur. Kortizol, böbreklerin üzerinde yer alan böbrek üstü (adrenal) bezlerinden salgılanan ve "stres hormonu" olarak da bilinen yaşamsal bir hormondur. Kan şekerinin, kan basıncının, bağışıklık sisteminin, metabolizmanın ve strese verilen yanıtın düzenlenmesinde önemli rol oynar. Ancak uzun süre normalden fazla bulunduğunda vücudun hemen her sistemini olumsuz etkiler.

Cushing sendromunun en sık nedeni, dışarıdan kortizon (glukokortikoid) içeren ilaçların uzun süre ve yüksek dozda kullanılmasıdır. Vücudun kendi kortizol üretiminin artmasına bağlı Cushing sendromu ise nadir görülür; en sık 20–50 yaşları arasında ve kadınlarda ortaya çıkar.

Hastalık genellikle yavaş ve sinsi ilerlediğinden, belirtiler yıllar içinde ortaya çıkar ve sıklıkla obezite, yüksek tansiyon veya diyabet gibi yaygın sorunlarla karıştırılır. Tedavi edilmediğinde kalp-damar hastalıkları, enfeksiyonlar ve pıhtı oluşumu nedeniyle yaşamı tehdit edebilir. Ancak doğru tanı konup nedeni tedavi edildiğinde belirtilerin çoğu zamanla düzelir.

Cushing Sendromu ve Cushing Hastalığı Arasındaki Fark

Cushing sendromu, nedeni ne olursa olsun kortizol fazlalığına bağlı tüm tabloyu ifade eder. Cushing hastalığı ise Cushing sendromunun özel bir türüdür ve beynin altında yer alan hipofiz bezindeki bir tümörün (genellikle iyi huylu bir adenom) aşırı miktarda ACTH hormonu salgılaması sonucu böbrek üstü bezlerinin fazla kortizol üretmesiyle oluşur. Vücudun kendi kortizol üretimine bağlı Cushing sendromu olgularının yaklaşık %70'i Cushing hastalığıdır.

Nedenleri

Dış Kaynaklı (Eksojen, İatrojenik) Cushing Sendromu

En sık nedendir. Astım, romatoid artrit, lupus, iltihabi bağırsak hastalıkları, cilt hastalıkları ve organ nakli gibi durumlarda uzun süre ağızdan, iğneyle, eklem içine, solunum yoluyla veya cilde sürülen yüksek doz kortizon kullanımına bağlı gelişir. Reçetesiz veya bilinçsizce kullanılan bazı kortizonlu kremler, iğneler ve "zayıflatıcı" ya da "iştah açıcı" olarak satılan içeriği belirsiz ürünler de neden olabilir.

İç Kaynaklı (Endojen) Cushing Sendromu

• Hipofiz adenomu (Cushing hastalığı): En sık iç kaynaklı nedendir.
• Ektopik ACTH sendromu: Hipofiz dışındaki bazı tümörlerin (küçük hücreli akciğer kanseri, karsinoid tümörler, pankreas ve tiroid tümörleri gibi) ACTH salgılaması. Erkeklerde daha sık görülür; belirtiler daha hızlı ve ağır gelişebilir.
• Böbrek üstü bezi tümörleri: Adrenal adenom (iyi huylu) veya nadiren adrenal karsinom (kötü huylu) doğrudan fazla kortizol üretir.
• Böbrek üstü bezlerinin iki taraflı büyümesi (hiperplazi): Nadir görülür; bazı kalıtsal sendromlarla ilişkili olabilir.

Belirtileri Nelerdir?

Vücut Görünümündeki Değişiklikler

• Merkezi (gövde tipi) şişmanlık: Karın, göğüs ve sırtta yağlanma artarken kol ve bacakların ince kalması.
• Ay dede yüz: Yüzde yuvarlaklaşma, şişlik ve kızarıklık.
• Bufalo hörgücü: Ense ile omuzlar arasında yağ birikimi.
• Köprücük kemiği üzerinde yağ dolgunluğu

Cilt Belirtileri

• Mor-kırmızı, geniş çatlaklar (stria): Genellikle 1 cm'den geniş; karın, kalça, uyluk, meme ve koltuk altında.
• İncelmiş, kolay yaralanan ve kolay morarma gösteren cilt
• Yaraların geç iyileşmesi
• Akne ve ciltte mantar enfeksiyonları
• Kadınlarda yüzde ve vücutta kıllanma artışı (hirsutizm)
• ACTH yüksekliğinde ciltte koyulaşma

Kas ve Kemik Belirtileri

• Kas güçsüzlüğü: Özellikle uyluk ve omuz kaslarında; oturduğu yerden kalkmakta, merdiven çıkmakta veya kolları yukarı kaldırmakta zorlanma.
• Kemik erimesi (osteoporoz): Omurga ve kaburgalarda küçük travmalarla kırıklar, sırt ağrısı ve boy kısalması.
• Çocuklarda kilo artışına rağmen büyümenin yavaşlaması ve boy kısalığı.

Metabolik ve Kalp-Damar Belirtileri

• Yüksek tansiyon
• Kan şekeri yüksekliği ve diyabet
• Kolesterol ve trigliserit yüksekliği
• Pıhtı oluşumu (derin ven trombozu, akciğer embolisi) riskinde artış
• Kalp hastalıkları

Hormonal ve Diğer Belirtiler

• Kadınlarda adet düzensizliği veya adetin kesilmesi
• Erkeklerde cinsel istek kaybı ve sertleşme sorunu
• Kısırlık
• Sık ve ağır seyreden enfeksiyonlar
• Böbrek taşları
• Göz tansiyonu ve katarakt (özellikle ilaca bağlı olanlarda)

Ruhsal Belirtiler

• Depresyon, kaygı ve sinirlilik
• Duygu durumunda dalgalanmalar
• Uykusuzluk
• Bellek ve konsantrasyon sorunları
• Nadiren psikoz

Tanı Nasıl Konur?

Cushing sendromunun tanısı aşamalı olarak konur: Önce kortizol fazlalığının varlığı kanıtlanır, ardından nedeni araştırılır. Tanı sürecinde öncelikle dışarıdan kortizon kullanımı (kremler, iğneler, inhalerler, eklem içi enjeksiyonlar) ayrıntılı olarak sorgulanmalıdır.

1. Kortizol Fazlalığının Gösterilmesi (Tarama Testleri)

• Gece yarısı tükürük kortizolü: Normalde kortizol düzeyi gece en düşük seviyededir. Cushing sendromunda bu gece düşüşü kaybolur. Evde, gece 23:00–24:00 arasında toplanan tükürük örneğinde ölçülür; genellikle iki kez tekrarlanır.
• 24 saatlik idrarda serbest kortizol: Bir günde idrarla atılan kortizol miktarı ölçülür; genellikle en az iki kez yapılır.
• 1 mg deksametazon baskılama testi: Gece saat 23:00'te 1 mg deksametazon tableti alınır ve ertesi sabah saat 08:00'de kandaki kortizol ölçülür. Normal kişilerde kortizol baskılanır; Cushing sendromunda baskılanmaz.

En az iki farklı testin anormal çıkması tanıyı destekler. Ağır depresyon, alkolizm, kontrolsüz diyabet, ağır obezite ve gebelik gibi durumlarda kortizol hafifçe yükselebileceğinden ("psödo-Cushing") sonuçlar uzman tarafından dikkatle yorumlanmalıdır. Doğum kontrol hapları da bazı test sonuçlarını etkileyebilir.

2. Nedenin Belirlenmesi

• Kan ACTH düzeyi: ACTH düşükse sorun böbrek üstü bezlerindedir; normal veya yüksekse hipofiz veya ektopik kaynak düşünülür.
• Hipofiz MR: Hipofiz adenomunu araştırmak için. Adenomlar çoğu zaman çok küçüktür ve MR'da görülmeyebilir.
• Böbrek üstü bezlerinin tomografi veya MR ile görüntülenmesi
• Yüksek doz deksametazon baskılama ve CRH/desmopressin uyarı testleri: Hipofiz ve ektopik kaynağın ayırt edilmesine yardımcı olur.
• İnferior petrozal sinüs örneklemesi: Hipofiz ile ektopik kaynağın ayırt edilemediği durumlarda, kasıktan ilerletilen kateterlerle hipofizden gelen toplardamarlardan kan örnekleri alınarak ACTH ölçülür. Deneyimli merkezlerde yapılan özel bir işlemdir.
• Göğüs, karın tomografisi ve özel PET görüntülemeleri: Ektopik ACTH salgılayan tümörlerin aranması için.

Tedavi Seçenekleri

İlaca Bağlı Cushing Sendromunun Tedavisi

Mümkünse kortizon dozu hekim tarafından kademeli olarak azaltılır veya kortizon gerektirmeyen alternatif tedavilere geçilir. Kortizon ilaçları asla aniden kesilmemelidir. Uzun süre kortizon kullanan kişilerde vücudun kendi kortizol üretimi baskılanır; ilaç aniden bırakılırsa hayatı tehdit edebilen böbrek üstü bezi yetmezliği (adrenal kriz) gelişebilir. Doz azaltımı haftalar veya aylar içinde, hekim kontrolünde yapılır.

Cerrahi Tedavi

• Transsfenoidal hipofiz cerrahisi: Cushing hastalığında ilk tercih edilen tedavidir. Burun yoluyla kafatası tabanına ulaşılarak hipofiz tümörü çıkarılır; deneyimli merkezlerde başarı oranı yüksektir.
• Adrenalektomi: Böbrek üstü bezi tümörlerinde etkilenen bezin, genellikle laparoskopik (kapalı) yöntemle çıkarılması.
• Ektopik tümörün çıkarılması: ACTH salgılayan tümör bulunabiliyorsa cerrahi olarak çıkarılır.
• İki taraflı adrenalektomi: Diğer tedavilerin başarısız olduğu ağır durumlarda, her iki böbrek üstü bezinin çıkarılması. Sonrasında ömür boyu hormon replasman tedavisi gerekir.

Radyoterapi

Hipofiz ameliyatı sonrası tümör kalan veya hastalığı tekrarlayan hastalarda, hipofiz bölgesine radyoterapi veya radyocerrahi (gama bıçağı) uygulanabilir. Etkisi aylar-yıllar içinde ortaya çıkar; bu süreçte ilaç tedavisi sürdürülür.

İlaç Tedavisi

Ameliyat yapılamayan, ameliyat sonrası hastalığı devam eden, radyoterapinin etkisini bekleyen veya ameliyat öncesi durumu düzeltilmesi gereken hastalarda kullanılır:

• Böbrek üstü bezinde kortizol yapımını azaltan ilaçlar: Ketokonazol, metirapon, osilodrostat ve mitotan gibi.
• Hipofizden ACTH salgısını azaltan ilaçlar: Pasireotid ve kabergolin gibi.
• Kortizolün etkisini engelleyen ilaçlar: Mifepriston gibi.

Tedavi Sonrası Dönem

Başarılı ameliyattan sonra vücudun kendi kortizol üretiminin yeniden başlaması aylar, bazen 1–2 yıl sürebilir. Bu süre boyunca kortizon replasman tedavisi kullanılır ve doz kademeli olarak azaltılır. Bu dönemde yorgunluk, eklem-kas ağrıları ve ruh hali değişiklikleri olabilir. Hastalık yıllar sonra tekrarlayabileceğinden düzenli endokrinoloji takibi gereklidir.

Eşlik Eden Sorunların Tedavisi

Yüksek tansiyon, diyabet, kolesterol yüksekliği, kemik erimesi ve depresyon ayrıca tedavi edilir. Pıhtı riskine karşı gerekli durumlarda koruyucu kan sulandırıcılar, enfeksiyonlara karşı aşılar önerilebilir.

Kortizon Kullanırken Dikkat Edilecekler

• Kortizonlu ilaçları yalnızca hekim önerisiyle, önerilen doz ve sürede kullanın.
• Uzun süre kortizon kullanıyorsanız ilacı kendi kendinize bırakmayın veya azaltmayın.
• Ameliyat, ciddi hastalık veya kaza gibi stres durumlarında doz artırımı gerekebileceğini unutmayın; kortizon kullandığınızı belirten bir kart taşıyın.
• Tansiyon, kan şekeri, kemik yoğunluğu ve göz kontrollerinizi düzenli yaptırın.
• Kortizonlu kremleri geniş alanlara ve uzun süre, özellikle yüze ve çocuklarda, hekime danışmadan kullanmayın.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Açıklanamayan kilo artışı, özellikle karın ve yüzde yağlanma, mor çatlaklar, kolay morarma, kas güçsüzlüğü, yüksek tansiyon ve kan şekeri yüksekliğinin genç yaşta ya da birlikte ortaya çıkması, adet düzensizliği veya kıllanma artışı gibi belirtileriniz varsa bir endokrinoloji uzmanına başvurun. Uzun süredir kortizon kullanıyorsanız düzenli kontrollerinizi aksatmayın.

Acil durum: Kortizon kullanırken veya Cushing tedavisi sonrasında şiddetli halsizlik, bulantı-kusma, karın ağrısı, baş dönmesi, tansiyon düşmesi ve bilinç bulanıklığı (adrenal kriz) gelişirse; ani nefes darlığı, göğüs ağrısı veya bacakta şişlik (pıhtı) ya da yüksek ateşle seyreden ağır enfeksiyon belirtileri varsa beklemeden 112'yi arayın.

Cushing sendromu endokrinoloji ve metabolizma hastalıkları uzmanları tarafından tanı alır ve tedavi edilir. Hipofiz cerrahisinde beyin ve sinir cerrahisi, böbrek üstü bezi cerrahisinde genel cerrahi veya üroloji, radyoterapide radyasyon onkolojisi, ruhsal belirtilerde psikiyatri, çocuklarda çocuk endokrinolojisi uzmanları sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.