Hiperhidroz

Hiperhidroz Nedir?

Hiperhidroz, vücudun ısıyı düzenlemek için gereken miktarın çok üzerinde ter üretmesi durumudur. Halk arasında "aşırı terleme" ya da "el terlemesi" olarak bilinir. Ter bezleri sağlıklı insanlarda da çalışır; sıcakta, egzersizde, heyecanda ve ateşli hastalıklarda terleme normaldir. Hiperhidrozda ise terleme, ortam sıcaklığı ya da fiziksel çaba ile orantısız biçimde ve çoğu zaman günlük yaşamı bozacak düzeyde gerçekleşir.

Hiperhidroz toplumun yaklaşık yüzde 1-3'ünü etkiler ve her yaşta görülebilir. Birçok kişi durumu utandığı için hekime söylemez, yıllarca yalnızca koku giderici ve kıyafet değiştirme ile baş etmeye çalışır. Oysa hiperhidroz tanınan ve etkili tedavileri olan bir sağlık sorunudur. Ellerin, ayakların, koltuk altının ve yüzün terlemesi iş hayatını, el sıkışmayı, kalem tutmayı, telefon ya da klavye kullanmayı ve sosyal ilişkileri zorlaştırabilir.

Türleri

Hiperhidroz iki ana grupta incelenir.

• Primer (birincil) hiperhidroz: Altta yatan başka bir hastalık yoktur. Terleme genellikle belirli bölgelerle sınırlıdır (avuç içi, ayak tabanı, koltuk altı, yüz-baş) ve iki yanda simetriktir. Çoğunlukla çocukluk veya ergenlikte başlar. Uykuda belirgin olarak azalır ya da durur.
• Sekonder (ikincil) hiperhidroz: Başka bir hastalık ya da ilaç nedeniyle gelişir. Genellikle tüm vücutta yaygındır ve uykuda da sürebilir. Erişkin yaşta başlaması dikkat çekicidir.

Terlemenin bulunduğu bölgeye göre de adlandırılır: palmar (avuç içi), plantar (ayak tabanı), aksiller (koltuk altı), kraniyofasiyal (yüz ve baş) ve yaygın tip.

Belirtileri

• Avuç içlerinde ve ayak tabanlarında ıslaklık, ellerden damlayacak kadar terleme
• Koltuk altında kıyafeti kısa sürede ıslatan terleme, kıyafette ter lekeleri
• Yüzde, alında ve saç çizgisinde belirgin terleme
• Kağıdı ıslatmak, kalem veya telefon kaydırmak gibi gündelik işlerde zorlanma
• Ayakkabıda koku, mantar veya maserasyon (ıslak deri çatlakları)
• Derinin beyazlaşması, soyulması veya enfeksiyona yatkınlık
• Stres, kaygı ve sosyal ortamlardan çekinme

Primer hiperhidrozda terleme sıklıkla haftada en az bir kez ve en az altı ay süre ile olur; stres ve heyecan terlemeyi artırır. Sekonder hiperhidrozda ise zayıflama, ateş, çarpıntı, titreme gibi ek belirtiler eşlik edebilir ve bu belirtiler altta yatan hastalığı düşündürür.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Primer hiperhidrozda ter bezlerinin yapısı normaldir; sorun, terlemeyi yöneten sempatik sinir sisteminin gereğinden fazla uyarılmasındadır. Bu aşırı uyarılmanın nedeni tam bilinmez. Ailede benzer şikayeti olan kişilerde daha sık görülür, bu nedenle genetik bir yatkınlık düşünülmektedir.

Sekonder hiperhidroz ise aşağıdakiler gibi nedenlerle ortaya çıkabilir:

• Hormonal ve metabolik nedenler: Tiroid bezinin fazla çalışması (hipertiroidi), şeker hastalığında kan şekeri düşmesi, menopoz sıcak basmaları, feokromositoma gibi nadir tümörler
• Enfeksiyonlar: Tüberküloz, endokardit, HIV ve ateşle seyreden diğer kronik enfeksiyonlar
• İlaçlar: Bazı antidepresanlar, ağrı kesiciler, kan basıncı ve tansiyon ilaçları, hormon ilaçları
• Kalp ve damar hastalıkları, kanserler: Özellikle lenfoma gibi hastalıklarda gece terlemeleri görülür
• Nörolojik hastalıklar: İnme, omurilik yaralanmaları ve bazı sinir sistemi hastalıkları
• Madde ve alkol kullanımı ya da bırakılması
• Kaygı bozuklukları

Obezite, sıcak ve nemli ortamda çalışmak, kafein ve baharatlı yiyecekler terlemeyi artırabilir; ancak primer hiperhidrozun asıl nedeni değildir.

Tanı

Hekim önce hastayı dinler: terlemenin hangi bölgede olduğu, ne zaman başladığı, uykuda sürüp sürmediği, ailede benzer durumun olup olmadığı, kullanılan ilaçlar ve eşlik eden belirtiler sorulur. Primer hiperhidroz çoğunlukla bu öykü ve muayene ile tanınır.

Gerektiğinde şu incelemeler yapılabilir:

• Kan testleri: Tiroid hormonları, kan şekeri, tam kan sayımı ve enfeksiyon göstergeleri.
• Nişasta-iyot testi: Terleyen bölgelerin işaretlenmesi ve en çok terleyen alanın belirlenmesi için kullanılır, özellikle enjeksiyon planlamasında faydalıdır.
• Gravimetrik ölçüm: Belirli bir sürede emilen terin ağırlığının tartılmasıyla terleme miktarı ölçülür; genellikle araştırma amaçlıdır.
• Akciğer grafisi ve diğer görüntüleme: Sekonder neden düşünülüyorsa istenir.

Hiperhidrozun şiddeti, hastaların gündelik hayatına etkisi üzerinden de değerlendirilir. Bunun için kullanılan basit anketler tedavinin seçimini ve izlemini kolaylaştırır.

Tedavi Seçenekleri

Tedavi, terlemenin bölgesine, şiddetine ve hastanın şikayetlerine göre kademeli planlanır. Sekonder hiperhidrozda öncelik altta yatan nedeni tedavi etmektir.

Alüminyum klorürlü antiperspirantlar: İlk basamak tedavidir. Yüksek yoğunluklu alüminyum klorür içeren ürünler, akşamları kuru ve temiz cilde sürülür, sabah yıkanır. Tahriş yapabilir; kullanım şekli hekim veya eczacı tarafından anlatılmalıdır. Koltuk altı ve avuç içinde kullanılır.

İyontoforez: Elleri ve ayakları özel bir cihazda hafif elektrik akımı verilen suya batırarak yapılan, ameliyatsız bir yöntemdir. Genellikle haftada birkaç seans başlanır, etki sağlanınca aralıklar açılır. Avuç içi ve ayak tabanı terlemesinde etkilidir. Kalp pili veya metal implantı olanlarda ve hamilelerde kullanımı hekimin onayına bağlıdır.

Ağızdan ilaçlar: Antikolinerjik ilaçlar ter bezlerini uyaran sinyalleri azaltır. Ağız kuruluğu, bulanık görme, kabızlık, idrar yapma güçlüğü gibi yan etkileri olabileceğinden hekim kontrolünde kullanılmalıdır. Bazı kişilerde kaygı kaynaklı terlemede başka ilaçlar da gündeme gelebilir.

Botulinum toksin (botoks) enjeksiyonu: Terlemenin olduğu bölgeye yapılan küçük enjeksiyonlarla ter bezlerini uyaran sinirin etkisi geçici olarak bloke edilir. Koltuk altında sık kullanılır; etki genellikle birkaç ay sürer ve tekrarı gerekir. Avuç içi enjeksiyonu ağrılıdır ve geçici el kası zayıflığı yapabilir.

Lokal cihaz ve prosedürler: Koltuk altı için mikrodalga enerjili cihazlar, lazer veya kürtaj-liposuction benzeri girişimler ter bezlerini azaltmaya yönelik seçeneklerdir. Deneyimli merkezlerde, uygun hastalarda düşünülür.

Cerrahi tedavi: Diğer yöntemlere yanıt vermeyen ağır avuç içi ve yüz terlemesinde torakoskopik sempatektomi (terlemeyi kontrol eden sempatik sinir zincirinin ilgili bölümünün kesilmesi veya kelepçelenmesi) gündeme gelebilir. Etkili bir yöntemdir ancak vücudun başka bölgelerinde yeni ve kalıcı terlemeye yol açan kompansatuvar terleme, Horner sendromu ve nadiren akciğer komplikasyonları gibi önemli riskleri vardır. Karar deneyimli bir cerrah ve hastanın birlikte yapacağı ayrıntılı bir değerlendirmeyle verilmelidir. Koltuk altında ter bezlerinin cerrahi olarak çıkarılması da uygulanan başka bir yöntemdir.

Çocuklarda Hiperhidroz

Primer hiperhidroz çoğu zaman çocukluk ve ergenlik çağında başlar. Okul çağındaki çocuk elinin ıslaklığı nedeniyle kalem tutmakta, kağıdı ıslatmadan yazmakta, el sıkışmakta ya da spor yapmakta zorlanabilir ve arkadaşlarının önünde utanç yaşayabilir. Ebeveynlerin bu şikayeti küçümsemeden ele alması önemlidir. Çocuklarda tedavi, güvenli ve basit seçeneklerle (antiperspirantlar, iyontoforez) başlatılır; ilaçlar ve girişimsel yöntemler yalnızca çocuk hekimi veya ilgili uzman gözetiminde düşünülür. Ayrıca ani gelişen yaygın terleme, kilo kaybı veya ateş varsa altta yatan neden araştırılmalıdır.

Günlük Yaşamda Neler Yapılabilir?

• Pamuklu, nefes alan ve açık renkli kıyafetleri tercih edin; sentetik kumaşlardan kaçının.
• Ayakkabıları ve çorapları sık değiştirin; ayakkabıları dönüşümlü kullanın ve kurumasını bekleyin.
• Duştan sonra cildi iyice kurulayın; özellikle koltuk altı ve ayak parmak aralarını.
• Koltuk altı için hekimin veya eczacının önerdiği antiperspirantı akşam, kuru cilde uygulayın.
• Sıcak içecek, baharatlı yiyecek, kafein ve alkol terlemeyi artırıyorsa azaltmayı deneyin.
• Stres ve kaygı terlemeyi artırabilir; nefes egzersizi, düzenli uyku ve gevşeme teknikleri destek olabilir.
• Terleme izini azaltan emici tabanlıklar, koltuk altı pedleri veya yedek kıyafet taşımak sosyal ortamlarda rahatlık sağlar.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Şu durumlarda dermatoloji, dahiliye veya ilgili uzmana başvurmak gerekir:

• Terleme günlük yaşamı, iş veya sosyal hayatı belirgin şekilde bozuyorsa
• Terleme yetişkinlikte yeni başladıysa ya da aniden arttıysa
• Gece terlemeleri belirgin ve tekrarlayıcıysa (uyku sırasında yatak çarşafı ıslanıyorsa)
• Terlemeye kilo kaybı, ateş, çarpıntı, titreme, halsizlik eşlik ediyorsa
• Terleme tek bir vücut yarımında ya da yalnızca bir bölgede asimetrik ise
• Kullanılan koku giderici veya antiperspirantlar yetersiz kalıyorsa

Göğüs ağrısı, nefes darlığı, bayılacak gibi olma veya soğuk ve yapış yapış terleme varsa gecikmeden acil servise başvurulmalıdır; bu tablo kalp krizi veya ağır kan şekeri düşmesi gibi acil durumların işareti olabilir.

Sık Sorulan Sorular

El terlemesi kendiliğinden geçer mi? Primer hiperhidroz çoğu kişide yaşam boyu sürebilir, şiddeti zamanla değişebilir. Ancak etkili tedaviler olduğundan beklemeden başvurmak yerinde olur.

Aşırı terleme bir hastalığın belirtisi midir? Çoğu kişide hiçbir hastalık yoktur. Ancak yetişkinlikte yeni başlayan, yaygın veya gece terlemesi varsa tiroid, enfeksiyon gibi nedenlerin hekim tarafından araştırılması gerekir.

Botoks kalıcı mıdır? Hayır. Etkisi birkaç ay sürer ve zamanla tekrar enjeksiyon gerekir.

Ameliyat tüm hastalarda sonuç verir mi? Ameliyat ağır avuç içi terlemesinde çok etkilidir ancak başka bölgelerde terleme artışı gibi kalıcı yan etkiler olabilir; bu yüzden son basamak olarak düşünülür.