Juvenil İdiyopatik Artrit

Juvenil İdiyopatik Artrit Nedir?

Juvenil idiyopatik artrit (JIA), 16 yaşından önce başlayan, en az altı hafta süren ve başka bir nedene bağlanamayan eklem iltihabını tanımlayan çocukluk çağı romatizmasının genel adıdır. “İdiyopatik” sözcüğü, nedeninin tam olarak bilinmediğini ifade eder. Halk arasında “çocuk romatizması” denir; ancak bu tek bir hastalık değil, farklı seyreden birkaç alt tipi kapsayan bir hastalık grubudur.

JIA, çocukluk çağının en sık görülen kronik romatolojik hastalığıdır. Bağışıklık sisteminin eklem zarını (sinovyum) hedef alması sonucu eklemlerde şişlik, ağrı ve hareket kısıtlığı gelişir. Doğru zamanda tanı konulup uygun izlem yapıldığında birçok çocuk okul, oyun ve spor yaşamına dönebilir. Bu nedenle ailelerin belirtileri erken fark etmesi ve çocuk romatolojisi ya da romatoloji uzmanına başvurması büyük önem taşır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı koymaz ve tedavi önermez. Çocuğunuzda eklem yakınmaları varsa mutlaka hekime başvurunuz.

Juvenil İdiyopatik Artrit Türleri

Hastalık, ilk altı ay içindeki bulgulara göre alt gruplara ayrılır. Alt tip, izlem ve tedavi planını belirlediği için önemlidir:

• Oligoartiküler JIA: İlk altı ayda dört veya daha az eklemin tutulduğu, en sık görülen türdür. Özellikle küçük yaşta başlayan kız çocuklarında görülür; diz ve ayak bileği sık etkilenir. Bu türde gözün ön kısmında iltihap (üveit) riski yüksektir.
• Poliartiküler JIA: Beş veya daha fazla eklemin tutulduğu türdür. Küçük el eklemleri dahil olmak üzere simetrik tutulum görülebilir. Romatoid faktör pozitif ve negatif olarak ayrılır; pozitif tür erişkin romatoid artrite daha çok benzer.
• Sistemik JIA: Eklem bulgularına ek olarak günlük yükselen ateş, geçici döküntü, lenf bezi büyümesi ve organ tutulumu ile seyreden türdür. Diğerlerinden belirgin biçimde farklı davranır.
• Entezit ile ilişkili artrit: Tendon ve bağların kemiğe yapıştığı noktalarda ağrıyla seyreder; genellikle büyük çocuk ve ergen erkeklerde, alt ekstremite eklemlerinde görülür.
• Psöriatik JIA: Artrit ile birlikte sedef hastalığı bulguları, tırnak değişiklikleri veya yakın akrabada sedef bulunmasıyla ilişkilidir.
• Ayrıntılandırılamayan artrit: Hiçbir gruba tam uymayan ya da birden fazla gruba uyan olguları kapsar.

Belirtileri

Belirtiler alt tipe göre değişir ve küçük çocuklar yakınmalarını anlatamadığı için çoğu zaman davranış değişikliği olarak kendini gösterir. Sık görülen bulgular şunlardır:

• Bir veya birden fazla eklemde şişlik, sıcaklık ve hareket kısıtlığı
• Özellikle sabah uyandığında veya uzun süre hareketsiz kaldıktan sonra belirgin olan tutukluk
• Çocuğun topallaması, yürümek veya merdiven çıkmak istememesi, kucak istemesi
• El ile tutma, düğme ilikleme, kalem tutma gibi becerilerde gerileme
• Ağrının her zaman belirgin olmaması; bazı çocuklar şikayet etmeden yalnızca topallayabilir
• Sistemik türde birkaç hafta süren, günün belirli saatlerinde yükselen ateş ve ateşle birlikte gelip geçen pembe renkli döküntü
• Halsizlik, iştahsızlık, kilo alamama ve büyüme geriliği
• Gözde kızarıklık, ışığa duyarlılık veya görmede azalma; ancak gözün ön kısmındaki iltihap çoğu zaman hiçbir belirti vermeden ilerleyebilir

Belirtilerin geçici olması ya da dalgalı seyretmesi hastalığı dışlamaz. Altı haftadan uzun süren eklem şişliği mutlaka değerlendirilmelidir.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

JIA’nın kesin nedeni bilinmemektedir. Genetik yatkınlığı olan bir çocukta çevresel bir tetikleyicinin bağışıklık sisteminin dengesini bozduğu, bağışıklık hücrelerinin kendi eklem dokusuna saldırdığı düşünülür. Bu nedenle otoimmün ya da otoinflamatuvar bir süreç olarak ele alınır.

Bilinen risk faktörleri ve ilişkili durumlar şunlardır:

• Bazı doku grubu genlerinin (HLA) taşınması
• Ailede romatolojik ya da otoimmün hastalık öyküsü; ancak hastalık çoğu ailede kalıtsal olarak geçmez ve ebeveynler çocuklarına sebep olduklarını düşünmemelidir
• Küçük yaşta başlangıç (oligoartiküler tür için) ve kız cinsiyet
• Enfeksiyonlar gibi tetikleyici olabilecek olaylar; ancak bunların nedensel rolü kanıtlanmış değildir

Hastalığın ebeveynin bir hatası, beslenme tarzı ya da çocuğun düşmesi gibi bir olay nedeniyle ortaya çıktığına dair kanıt yoktur.

Tanı Nasıl Konur?

JIA tanısı tek bir testle konmaz; tanı, öykü, muayene ve laboratuvar ile görüntüleme bulgularının birlikte değerlendirilmesiyle, diğer olası nedenler dışlanarak konur. Eklem şişliği yapan enfeksiyonlar, travma, kan hastalıkları ve başka romatolojik durumlar öncelikle ayırt edilmelidir.

• Muayene: Eklemlerde şişlik, hassasiyet, hareket açıklığı ve büyüme-gelişme değerlendirilir.
• Kan testleri: İltihap göstergeleri (sedimantasyon, CRP), tam kan sayımı, antinükleer antikor (ANA), romatoid faktör ve anti-CCP gibi testler istenebilir. Bu testlerin normal olması hastalığı dışlamaz.
• Görüntüleme: Direkt grafi, ultrasonografi ve gerekirse manyetik rezonans görüntüleme eklem hasarı ve iltihabın yaygınlığını göstermeye yardımcı olur.
• Göz muayenesi: Üveit riski nedeniyle tanı anında ve düzenli aralıklarla yarık lamba muayenesi yapılması önerilir.
• Ek incelemeler: Sistemik türde ateşe yol açan enfeksiyon ve kan hastalıklarının dışlanması için daha kapsamlı tetkikler gerekebilir.

Tedavi Seçenekleri

Tedavinin amacı iltihabı kontrol altına almak, ağrıyı gidermek, eklem hasarını ve gözdeki komplikasyonları önlemek, normal büyüme ve gelişmeyi sağlamak ve çocuğun günlük yaşamını sürdürmesine yardımcı olmaktır. Tedavi alt tipe, hastalığın şiddetine ve çocuğun yaşına göre çocuk romatolojisi veya romatoloji uzmanı tarafından planlanır; aile kendi başına ilaç başlamamalı ya da kesmemelidir.

• Ağrı ve iltihap giderici ilaçlar: Steroid içermeyen iltihap giderici ilaçlar belirtileri hafifletmek için kullanılabilir; ancak hastalığın seyrini tek başına değiştirmez.
• Eklem içi uygulamalar: Az sayıda eklem tutulduğunda hekim kararıyla eklem içine kortikosteroid enjeksiyonu yapılabilir.
• Hastalığı değiştiren ilaçlar: Metotreksat gibi ilaçlar sık kullanılan basamaklardandır. Bunlar düzenli kan takibi gerektirir.
• Biyolojik ilaçlar: Yeterli yanıt alınamayan ya da şiddetli seyreden olgularda, belirli bağışıklık maddelerini hedef alan biyolojik ilaçlar kullanılabilir. Uygulama öncesi enfeksiyon taraması ve aşı durumu değerlendirilir.
• Üveit tedavisi: Göz iltihabı varsa göz hekimiyle birlikte damla ve gerektiğinde sistemik tedavi uygulanır.
• Fizyoterapi ve egzersiz: Eklem hareket açıklığını korumak, kas gücünü artırmak ve duruş bozukluğunu önlemek için düzenli ve uygun egzersizler önerilir.

Doz ve ilaç seçimi her çocuk için farklıdır. İlaçların yan etkileri ve izlem aralıkları konusunda sorularınızı tedavi eden hekime iletmeniz gerekir.

Çocuklarda Dikkat Edilecekler ve Günlük Yaşam

JIA’lı çocuklar için en önemli hedef olabildiğince normal bir çocukluk geçirmektir. Okula devam etmek, arkadaşlarıyla oynamak ve ölçülü fiziksel aktiviteye katılmak çoğu zaman teşvik edilir; hangi sporun uygun olduğuna hekim ve fizyoterapist birlikte karar verir.

• Sabah tutukluğunu azaltmak için ılık duş ya da hafif ısınma hareketleri faydalı olabilir.
• Okul öğretmenine hastalık hakkında bilgi verilmesi, beden eğitimi ve sıra düzeni konularında uyum sağlanmasına yardımcı olur.
• Dengeli beslenme büyüme için önemlidir; kalsiyum ve D vitamini yeterliliği hekimle konuşulmalıdır, çünkü uzun süreli iltihap ve bazı ilaçlar kemik sağlığını etkileyebilir.
• Hekimin önerdiği kontrollere ve göz muayenelerine düzenli gidilmesi, ilaç kullanımının aksatılmaması gerekir.
• Aşı takvimi ve bağışıklığı baskılayan ilaç kullanımı sırasında hangi aşıların yapılabileceği tedavi eden hekimle konuşulmalıdır.
• Ergenlik döneminde yetişkin bakımına geçiş planlanmalı, genç hastanın hastalığını tanıması ve tedavisine katılımı desteklenmelidir.

Çocuğun yaşadığı ağrı ve kısıtlılık duygusal olarak da yorucu olabilir. Gerekirse psikolojik destek almaktan çekinmeyin.

Hastalığın Seyri ve Olası Komplikasyonlar

JIA’nın seyri alt tipe göre farklıdır. Bazı çocuklarda hastalık uygun tedaviyle uzun süre sessiz kalır (remisyon), bazılarında ise alevlenme ve düzelme dönemleri yinelenir. Erişkinlik döneminde de devam eden olgular bulunur.

• Eklem hasarı ve hareket kısıtlılığı, tedavi geciktiğinde veya yetersiz kaldığında gelişebilir.
• Tutulan bölgede kemik büyümesinin değişmesi nedeniyle bacak boyu farkı ya da çene gelişiminde sorun görülebilir.
• Kronik üveit, tedavi edilmezse kalıcı görme kaybına yol açabilir.
• Sistemik türde nadiren makrofaj aktivasyon sendromu adı verilen ciddi bir durum gelişebilir; bu durum acil değerlendirme gerektirir.
• Uzun süreli iltihap ve kortikosteroid kullanımı kemik yoğunluğunu etkileyebilir.

Erken tanı ve düzenli izlem bu komplikasyonların çoğunun önlenmesine veya hafifletilmesine yardımcı olur.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlarda çocuğunuzu bir hekime göstermeniz önerilir:

• Bir eklemde açıklanamayan şişlik, sıcaklık ya da hareket kısıtlılığı birkaç haftadan uzun sürüyorsa
• Çocuk sabahları belirgin biçimde tutuk oluyor, topalıyor veya yürümek istemiyorsa
• Haftalarca yinelenen ateş ve geçici döküntü varsa
• Gözde kızarıklık, ağrı ya da ışığa duyarlılık fark ederseniz

Çocuğunuzda yüksek ateşle birlikte tek bir eklemde birden gelişen şiddetli ağrı, kızarıklık ve eklemi hiç oynatamama varsa, bu eklem enfeksiyonu belirtisi olabilir ve gecikmeden acil servise başvurmalısınız. Ayrıca bilinç bulanıklığı, nefes darlığı ya da çok kötü genel durum görülürse de acil yardım isteyiniz.