Kristal Artropatileri

Kristal Artropatileri Nedir?

Kristal artropatileri, eklem içinde veya eklem çevresindeki dokularda mikroskobik kristallerin birikmesi sonucu gelişen iltihabi eklem hastalıklarının ortak adıdır. Bu kristaller eklem sıvısına veya eklem kıkırdağına yerleştiğinde bağışıklık sistemi onları yabancı madde gibi algılar ve eklemde ani, şiddetli bir iltihap tepkisi başlatır. Sonuç; eklemde kızarıklık, şişlik, ısı artışı ve dayanılmaz bir ağrıdır.

Kristal artropatilerinin en bilinen türleri şunlardır: Gut hastalığı (monosodyum ürat kristalleri), psödogut olarak da bilinen kalsiyum pirofosfat depo hastalığı ve bazik kalsiyum fosfat kristallerine bağlı tablolar. Üçü de ani başlayan eklem ataklarına neden olabildiğinden birbirine çok benzer; ayrımı çoğu zaman yalnızca eklem sıvısının incelenmesiyle yapılabilir.

Hastalık her yaşta görülebilse de ürat ve kalsiyum pirofosfat kristallerine bağlı tablolar özellikle orta ve ileri yaşta daha sık ortaya çıkar. Gut erkeklerde daha erken yaşta ve daha sık görülür; kadınlarda genellikle menopoz sonrası dönemde sıklığı artar. Kalsiyum pirofosfat depo hastalığı ise yaşla birlikte sıklığı artan bir durumdur ve özellikle yaşlılarda diz gibi büyük eklemleri tutar.

Kristal artropatileri doğru tanı konulduğunda tedavisi olan hastalıklardır. Ancak tedavi edilmediğinde tekrarlayan ataklar eklem kıkırdağında ve kemikte kalıcı hasara, kristal birikintilerinin ciltaltında topak (tofus) şeklinde görünür hale gelmesine ve böbrek sorunlarına yol açabilir.

Belirtileri

Kristal artropatilerinin en tipik belirtisi, çoğu zaman tek bir eklemde birkaç saat içinde ortaya çıkan şiddetli ağrıdır. Hasta bunu sıklıkla gece uykudan uyanarak fark eder. Etkilenen eklem şişer, kızarır, dokunulamayacak kadar hassaslaşır ve sıcak hisseder. Çarşaf değmesinin bile ağrı yapması klasik bir tariftir.

Türe göre bazı farklar görülür:

• Gut: En sık ayak başparmağının kökündeki eklemi tutar. Ayak bileği, ayak sırtı, diz, el bileği ve parmak eklemleri de etkilenebilir. Atak genellikle birkaç gün içinde, tedavi ile daha da kısa sürede yatışır; atak aralarında hasta kendini tamamen iyi hissedebilir
• Psödogut (kalsiyum pirofosfat depo hastalığı): Çoğunlukla diz, el bileği ve omuzu tutar. Ataklar gut ataklarına benzer, ancak bazı hastalarda kronik, kireçlenmeye benzeyen sinsi bir eklem ağrısı şeklinde de seyreder
• Bazik kalsiyum fosfat birikimi: Omuz gibi eklemlerde ve çevre dokularda ağrılı iltihap atakları yapabilir

Atak sırasında düşük dereceli ateş, halsizlik ve üşüme görülebilir. Uzun süredir tedavi edilmeyen gutta cilt altında, kulak kıvrımında, dirsekte veya parmaklarda sert, ağrısız ya da hafif ağrılı topaklar (tofus) oluşabilir. Böbrekte ürat birikmesine bağlı taş oluşumu da gut ile ilişkilendirilen sorunlardandır.

Ani gelişen, ateşle birlikte seyreden tek eklem şişliği, her zaman kristal hastalığı anlamına gelmez. Eklem enfeksiyonu (septik artrit) çok benzer görünür ve acil tedavi gerektirir; bu nedenle kendi kendine tanı koymak yerine hekim değerlendirmesi şarttır.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Kristalin türüne göre nedenler ve risk faktörleri farklılık gösterir.

Gut hastalığında temel sorun kanda ürik asit düzeyinin uzun süre yüksek seyretmesidir (hiperürisemi). Ürik asit, pürin adı verilen maddelerin yıkımıyla oluşur ve normalde büyük bölümü böbrekler yoluyla atılır. Üretim artarsa ya da atılım azalırsa kanda birikir ve belirli bir düzeyin üzerinde kristalleşebilir. Gut riskini artıran başlıca etkenler şunlardır:

• Erkek cinsiyet ve ailede gut öyküsü
• Aşırı kilo ve karın çevresinde yağlanma, metabolik sendrom, tip 2 diyabet
• Yüksek tansiyon ve kronik böbrek hastalığı
• Alkol tüketimi, özellikle bira ve yüksek alkollü içkiler
• Fruktozdan zengin, şekerli içecekler
• Kırmızı et, sakatat ve bazı deniz ürünlerinden zengin beslenme
• İdrar söktürücü gibi bazı ilaçların kullanımı
• Susuzluk, ani kilo kaybı, ameliyat veya ağır hastalık gibi stres durumları

Kalsiyum pirofosfat depo hastalığında ise ileri yaş en önemli risk faktörüdür. Bunun yanında eklem travması veya eklem ameliyatı öyküsü, ailesel yatkınlık ve bazı metabolik hastalıklar (örneğin tiroid veya paratiroid bezi hastalıkları, vücutta aşırı demir birikimi, magnezyum düşüklüğü) ile ilişki bildirilmiştir. Genç yaşta bu tabloyla karşılaşılırsa hekim altta yatan metabolik nedenleri araştırır.

Yüksek ürik asit düzeyi olan herkes gut hastalığı geliştirmez; benzer şekilde atak geçiren her hastada kan ürik asit değeri atak anında yüksek çıkmayabilir. Bu nedenle tanı yalnızca kan testine dayandırılmaz.

Tanı Nasıl Konur?

Tanı, hastanın yakınmalarının, muayene bulgularının ve laboratuvar ile görüntüleme sonuçlarının birlikte değerlendirilmesiyle konur. Başvurulacak uzmanlık dalı çoğunlukla romatoloji, fiziksel tıp ve rehabilitasyon veya iç hastalıklarıdır.

Tanıda en güvenilir yöntem eklem sıvısının incelenmesidir. Şişmiş eklemden ince bir iğneyle alınan az miktardaki sıvı, polarize ışık mikroskobu altında incelenir. Ürat kristalleri iğne şeklinde, kalsiyum pirofosfat kristalleri ise daha kısa, çubuk veya eşkenar dörtgen şeklinde görülür. Aynı sıvı, enfeksiyon olasılığını dışlamak için de kültür ve hücre sayımı açısından değerlendirilir.

Diğer incelemeler şunlardır:

• Kan testleri: Ürik asit, böbrek fonksiyonları, iltihap göstergeleri (CRP, sedimentasyon) ve gerekirse kalsiyum, magnezyum, demir, tiroid ve paratiroid testleri istenebilir. Ürik asit düzeyinin atak sırasında normal çıkabileceği unutulmamalıdır
• Doppler ultrasonografi: Eklem yüzeyinde ürat birikimine bağlı çift kontur belirtisi ve tofusları gösterebilir; kıkırdak içindeki kalsiyum birikimini de tanıtabilir
• Direkt grafi: Kıkırdakta çizgi şeklinde kireçlenme (kondrokalsinoz) ve ileri gutta kemikte oyuk benzeri kayıplar görülebilir
• Çift enerjili bilgisayarlı tomografi: Seçilmiş olgularda ürat birikimlerini renkli olarak gösterebilir

Kesin tanı, doğru tedavi seçimi ve gereksiz ilaç kullanımının önlenmesi açısından önemlidir; çünkü gut için uzun süreli ürat düşürücü tedavi gerekirken, kalsiyum pirofosfat hastalığında bu tedavinin yeri yoktur.

Tedavi Seçenekleri

Kristal artropatilerinde tedavi iki ana bölümden oluşur: akut atağın kontrolü ve atakların tekrarını önlemeye yönelik uzun dönem yaklaşım. Tüm ilaçlar böbrek, mide, kalp ve eşlik eden hastalıklara göre hekim tarafından seçilir; kendi kendine ilaç başlamak ya da dozu değiştirmek güvenli değildir.

Akut atakta kullanılabilen yaklaşımlar:

• Steroid olmayan iltihap giderici ilaçlar: Böbrek, mide ve kalp açısından uygunsa kısa süreli kullanılır
• Kolşisin: Atağın erken döneminde ve hekimin belirlediği şekilde kullanıldığında etkilidir; yan etki olarak özellikle ishal görülebilir
• Kortikosteroid: Ağızdan, kas içine veya doğrudan eklem içine uygulanabilir; eklem içi uygulama enfeksiyon dışlandıktan sonra tek bir eklemi tutan olgularda tercih edilebilir
• Soğuk uygulama ve eklemin dinlendirilmesi: Ağrıyı hafifletmeye yardımcı olur, ancak ilaç tedavisinin yerini tutmaz

Gut hastalığında uzun dönem tedavi: Atakları sık olan, tofus gelişmiş, eklem hasarı veya böbrek taşı bulunan hastalarda kandaki ürik asit düzeyini hekimin belirlediği hedef değerin altına indirmek amacıyla allopurinol veya febuksostat gibi ürat düşürücü ilaçlar kullanılır. Bu ilaçlar atak sırasında değil, atak yatıştıktan sonra ve genellikle ilk aylarda atak önleyici düşük doz kolşisinle birlikte başlanır; çünkü ürik asit düzeyi hızla düşerken geçici olarak yeni ataklar tetiklenebilir. Tedavi uzun süreli, çoğu hastada yaşam boyu sürebilir ve atak olmasa bile ilaç bırakılmamalıdır.

Kalsiyum pirofosfat depo hastalığında: Akut atak tedavisi gutta olduğu gibidir. Kristal birikimini ortadan kaldıran özel bir ilaç bulunmadığından uzun dönemde atak önleme amacıyla düşük doz kolşisin veya diğer seçenekler hekim kararıyla kullanılabilir; altta yatan metabolik bir neden varsa onun tedavisi de planlanır.

Ağır eklem hasarı gelişmiş olgularda cerrahi girişimler (tofus temizliği, eklem değişimi) nadiren gerekebilir.

Yaşam Tarzı ve Korunma

Özellikle gut hastalığında yaşam tarzı değişiklikleri, ilaç tedavisini destekleyen en önemli unsurdur. Aşağıdaki öneriler genel niteliktedir; sizin için uygun olanı hekiminiz ve diyetisyeniniz belirler:

• Fazla kiloluysanız yavaş ve kontrollü biçimde kilo verin; çok hızlı kilo kaybı ve aç kalma atak tetikleyebilir
• Alkolü, özellikle birayı azaltın ya da bırakın
• Şekerli ve fruktozdan zengin içecekleri sınırlayın
• Sakatat, kırmızı et ve bazı deniz ürünlerinin tüketimini azaltın; sebze, baklagil ve az yağlı süt ürünlerinden zengin dengeli bir beslenme tercih edin
• Gün içinde yeterli miktarda su için
• Tansiyon, kan şekeri ve kan yağı gibi eşlik eden hastalıkları kontrol altında tutun
• İlaçlarınızı düzenli kullanın ve kontrollerinizi aksatmayın
• Kullandığınız diğer ilaçları (özellikle idrar söktürücüler ve düşük doz aspirin) hekiminize bildirin

Yalnızca diyetle ürik asit düzeyini hedefe indirmek çoğu hastada yeterli olmaz; diyet ilaç tedavisinin yerine geçmez. Atak anında ise eklemi mümkün olduğunca dinlendirmek, hekimin önerdiği ilacı erken dönemde kullanmak ve belirtiler geçene kadar zorlamamak önerilir.

Kristal artropatileri tedavi edilmediğinde böbrekleri ve eklemleri uzun vadede olumsuz etkileyebilir. Düzenli izlem, sağlıklı bir yaşlanma için güvenli bir yoldur.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Bir eklemde aniden başlayan ve birkaç saat içinde artan şiddetli ağrı, şişlik ve kızarıklık varsa, daha önce gut veya benzeri bir tanı almamış olsanız bile hekime başvurmalısınız. Daha önce tanı konmuş olsa da atakların sıklaşması, ilaçlara rağmen devam etmesi, ciltaltında topak oluşması ya da idrarda kan veya yan ağrısı gibi böbrek taşı belirtileri için de kontrol gerekir.

Eklem şişliği ve kızarıklığına yüksek ateş, titreme veya genel durum bozukluğu eşlik ediyorsa eklem enfeksiyonu olasılığı nedeniyle gecikmeden acil servise başvurun. Bu durumda tedavi gecikirse eklem kalıcı olarak zarar görebilir.

Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı koymaz ve tedavi önermez. Tanı ve tedavi kararı için bir hekim tarafından muayene edilmeniz gerekir.