Antifosfolipid Sendromu
Antifosfolipid sendromu (APS), bağışıklık sisteminin vücuda ait fosfolipidlere karşı antikor üreterek pıhtılaşmaya yol açtığı bir otoimmün hastalıktır. Bacaklarda pıhtı, akciğer embolisi, inme ve tekrarlayan düşükler gibi ciddi sorunlara neden olabilir. Tanı, pıhtı veya gebelik kaybı öyküsü ile birlikte 12 hafta arayla pozitif antikor testlerine dayanır. Tedavide kan sulandırıcılar (heparin, warfarin) ve gerektiğinde aspirin kullanılır. Gebelikte özel yaklaşım gerekir; uzun süre hareketsizlikten kaçınılmalıdır.
Antifosfolipid Sendromu Nedir?
Antifosfolipid sendromu (APS), bağışıklık sisteminin vücudun kendi yapılarına karşı antifosfolipid antikorları adı verilen otoantikorlar üretmesi sonucu gelişen bir otoimmün hastalıktır. Bu antikorlar, hücre zarlarında bulunan fosfolipidlere bağlanan proteinleri hedef alır ve kanın pıhtılaşmaya eğilimli hale gelmesine yol açar. Sonuç olarak hem toplardamarlarda (venler) hem de atardamarlarda (arterler) tekrarlayan pıhtılar (tromboz) oluşabilir.
Antifosfolipid sendromu ayrıca gebelikte tekrarlayan düşüklere, bebek kayıplarına ve gebelik komplikasyonlarına neden olabilir. Halk arasında "yapışkan kan sendromu" olarak da bilinir. Hastalık, en sık 20–50 yaş arasındaki kadınlarda görülür.
APS iki şekilde ortaya çıkabilir:
- Primer (birincil) APS: Başka bir otoimmün hastalık olmadan tek başına görülür.
- Sekonder (ikincil) APS: Başka bir otoimmün hastalıkla, en sık sistemik lupus eritematozus (SLE) ile birlikte görülür. Lupus hastalarının yaklaşık %30–40'ında antifosfolipid antikorları bulunur.
Antifosfolipid sendromu tedavi edilmediğinde inme, kalp krizi ve akciğer embolisi gibi hayatı tehdit eden sonuçlara yol açabilir. Ancak doğru tanı konup uygun kan sulandırıcı tedavi başlandığında pıhtı riski belirgin şekilde azalır ve kadınların büyük çoğunluğu uygun tedavi ve yakın takip ile sağlıklı bebek sahibi olabilir.
Antifosfolipid Antikorları
Tanıda üç temel antikor testi kullanılır:
- Lupus antikoagülanı: Adı yanıltıcı olsa da laboratuvar testinde pıhtılaşmayı uzatır, ancak vücutta pıhtılaşma eğilimini artırır. Lupus hastası olmayanlarda da görülebilir. Pıhtı riskiyle en güçlü ilişkili testtir.
- Antikardiyolipin antikorları (IgG ve IgM)
- Anti-beta-2 glikoprotein I antikorları (IgG ve IgM)
Önemli bir not: Sağlıklı kişilerin yaklaşık %1–5'inde, enfeksiyonlar sırasında ve bazı ilaçların kullanımında geçici olarak düşük düzeyde antifosfolipid antikorları bulunabilir. Bu antikorların varlığı tek başına hastalık anlamına gelmez. Tanı için hem antikorların kalıcı olarak (en az 12 hafta arayla iki kez) pozitif olması hem de pıhtı veya gebelik komplikasyonu gibi klinik bir olayın bulunması gerekir. Üç testin birden pozitif olması (üçlü pozitiflik) en yüksek riski gösterir.
Risk Faktörleri
- Kadın cinsiyet
- Lupus veya diğer otoimmün hastalıkların varlığı
- Ailede otoimmün hastalık veya antifosfolipid sendromu öyküsü
- Bazı enfeksiyonlar (sifiliz, HIV, hepatit C) ve bazı ilaçlar (hidralazin, prokainamid, fenitoin gibi) antikor pozitifliğine yol açabilir
Pıhtı Riskini Artıran Ek Faktörler
Antifosfolipid antikorları olan kişilerde şu durumlar pıhtı oluşumunu tetikleyebilir:
- Östrojen içeren doğum kontrol hapları ve hormon replasman tedavisi
- Gebelik ve doğum sonrası dönem
- Ameliyatlar ve uzun süreli hareketsizlik
- Uzun yolculuklar
- Sigara kullanımı
- Yüksek tansiyon, diyabet, kolesterol yüksekliği ve obezite
- Enfeksiyonlar
Belirtileri Nelerdir?
Belirtiler, pıhtının vücudun hangi bölgesinde oluştuğuna bağlıdır.
Toplardamar Pıhtıları (Venöz Tromboz)
- Derin ven trombozu (DVT): En sık görülen belirtidir. Genellikle tek bacakta şişlik, ağrı, ısı artışı ve kızarıklık.
- Akciğer embolisi: Bacaktaki pıhtının kopup akciğerlere gitmesiyle ani nefes darlığı, göğüs ağrısı, kanlı öksürük, çarpıntı ve bayılma.
- Daha nadir yerlerde pıhtılar: Karaciğer toplardamarları (Budd-Chiari sendromu), böbrek toplardamarları, beyin toplardamarları ve göz damarları.
Atardamar Pıhtıları (Arteriyel Tromboz)
- İnme ve geçici iskemik atak: Özellikle genç yaşta, belirgin risk faktörü olmadan geçirilen inmelerde APS akla gelmelidir. Yüzde kayma, konuşma bozukluğu, kol veya bacakta güçsüzlük ve uyuşma.
- Kalp krizi
- Bacak ve kollarda atardamar tıkanıklığı: Ani ağrı, solukluk ve soğukluk.
- Göz damarlarında tıkanıklık: Ani görme kaybı.
- Böbrek damarlarında tıkanıklık: Yüksek tansiyon ve böbrek fonksiyon bozukluğu.
Gebelikle İlişkili Sorunlar (Obstetrik APS)
- Gebeliğin 10. haftasından önce üç veya daha fazla açıklanamayan, ardışık düşük
- Gebeliğin 10. haftasından sonra, normal görünümlü bir bebeğin açıklanamayan kaybı
- Ağır preeklampsi (gebelik zehirlenmesi), HELLP sendromu veya plasenta yetmezliğine bağlı 34. haftadan önce erken doğum
- Bebeğin anne karnında yetersiz büyümesi
Diğer Belirtiler
- Livedo retikülaris: Özellikle bacaklarda, ağ şeklinde mor-kırmızı deri lekelenmesi
- Deride yaralar ve parmak uçlarında doku ölümü
- Trombosit (kan pulcuğu) sayısında düşüklük (trombositopeni) ve buna bağlı kolay morarma
- Kalp kapağı kalınlaşması ve kapak hastalıkları
- Baş ağrısı ve migren
- Bellek ve düşünme sorunları
- Epilepsi ve hareket bozuklukları (kore)
- Kansızlık
Katastrofik Antifosfolipid Sendromu (CAPS)
APS hastalarının yaklaşık %1'inden azında, çoğunlukla bir enfeksiyon, ameliyat veya kan sulandırıcı tedavinin kesilmesi gibi bir tetikleyici sonrası, birkaç gün içinde birden fazla organda (böbrekler, akciğerler, beyin, kalp, karaciğer, cilt) yaygın küçük damar pıhtıları gelişebilir. Çoklu organ yetmezliğiyle seyreden, yoğun bakım tedavisi gerektiren, hayatı tehdit eden acil bir durumdur.
Tanı Nasıl Konur?
- Klinik öykü: Geçirilmiş pıhtılar, gebelik kayıpları ve komplikasyonları, eşlik eden otoimmün hastalıklar ve aile öyküsü sorgulanır.
- Antifosfolipid antikor testleri: Lupus antikoagülanı, antikardiyolipin ve anti-beta-2 glikoprotein I antikorları. Pozitif sonuçlar en az 12 hafta sonra tekrarlanarak doğrulanır. Lupus antikoagülanı testi kan sulandırıcı kullanırken yanıltıcı sonuç verebileceğinden test zamanlaması hekim tarafından planlanmalıdır.
- Tam kan sayımı ve pıhtılaşma testleri
- Lupus ve diğer otoimmün hastalıklar için testler: ANA, anti-dsDNA ve kompleman düzeyleri.
- Görüntüleme: Pıhtı şüphesinde bacak Doppler ultrasonu, akciğer BT anjiyografisi, beyin MR'ı, ekokardiyografi.
- Böbrek fonksiyonları ve idrar tahlili
Tedavi Seçenekleri
Antifosfolipid sendromunun tedavisinin amacı yeni pıhtı oluşumunu önlemek ve gebelik sonuçlarını iyileştirmektir. Tedavi, kişinin geçirdiği olayların türüne ve antikor profiline göre bireysel olarak planlanır.
Pıhtı Geçirmiş Hastalarda
- Varfarin: Pıhtı geçirmiş APS hastalarında temel tedavidir ve genellikle uzun süreli, çoğunlukla ömür boyu kullanılır. Hedef INR değeri genellikle 2–3'tür; atardamar pıhtısı geçiren bazı yüksek riskli hastalarda hekim daha yüksek hedef belirleyebilir. Düzenli INR takibi gerekir.
- Heparinler: Akut pıhtı döneminde ve gebelikte kullanılır.
- Yeni nesil ağızdan kan sulandırıcılar (rivaroksaban, apiksaban gibi): Özellikle üçlü antikor pozitifliği olan ve atardamar pıhtısı geçirmiş yüksek riskli APS hastalarında varfarine göre daha fazla pıhtı oluşumuyla ilişkilendirildiğinden bu hastalarda önerilmez. Seçilmiş düşük riskli hastalarda hekim tarafından değerlendirilebilir.
- Aspirin: Bazı hastalarda kan sulandırıcıya eklenebilir.
Antikor Pozitif, Ancak Pıhtı Geçirmemiş Kişilerde
Yüksek riskli antikor profili olan (örneğin üçlü pozitif) kişilerde koruyucu olarak düşük doz aspirin önerilebilir. Tüm risk faktörlerinin (sigara, tansiyon, kolesterol, obezite) kontrolü ve ameliyat, uzun hareketsizlik gibi riskli dönemlerde koruyucu kan sulandırıcı kullanımı önemlidir.
Gebelikte Tedavi
- Gebelik planlayan APS hastası kadınlar, gebelik öncesinde mutlaka romatoloji ve perinatoloji uzmanlarıyla görüşmelidir.
- Varfarin bebekte doğumsal anomalilere yol açabileceğinden gebelik planlandığında veya gebelik saptandığında hemen hekime başvurulmalı ve heparin tedavisine geçilmelidir.
- Obstetrik APS'de genellikle gebelik boyunca düşük doz aspirin ile birlikte düşük molekül ağırlıklı heparin iğneleri kullanılır. Bu tedaviyle canlı doğum oranları belirgin şekilde artar.
- Gebelik boyunca bebeğin büyümesi ve annenin tansiyonu yakından izlenir.
- Doğum sonrası dönemde pıhtı riski yüksek olduğundan genellikle 6 hafta süreyle heparin tedavisi sürdürülür.
- Bazı dirençli olgularda hidroksiklorokin gibi ek tedaviler değerlendirilebilir.
Katastrofik APS Tedavisi
Yoğun bakım koşullarında heparin, yüksek doz kortikosteroid, plazmaferez ve/veya IVIG tedavilerinin birlikte uygulanmasını gerektirir. Tetikleyici enfeksiyonlar da tedavi edilir.
Antifosfolipid Sendromuyla Yaşam
- Kan sulandırıcı ilaçlarınızı düzenli kullanın; hekiminize danışmadan bırakmayın veya dozunu değiştirmeyin.
- Varfarin kullanıyorsanız INR kontrollerinizi aksatmayın; yeşil yapraklı sebze tüketiminizi aniden değiştirmeyin ve yeni bir ilaç veya bitkisel ürün başlamadan önce hekiminize danışın.
- Östrojen içeren doğum kontrol yöntemlerinden kaçının; uygun doğum kontrol yöntemi için (rahim içi araç, progesteron içeren yöntemler) hekiminizle görüşün.
- Sigara içmeyin.
- Tansiyon, kolesterol ve kan şekeri değerlerinizi kontrol altında tutun; ideal kilonuzu koruyun.
- Uzun yolculuklarda sık sık hareket edin, bol su için; hekiminiz önerirse kompresyon çorabı kullanın.
- Ameliyat, diş çekimi ve girişimsel işlemlerden önce hekiminize APS tanınızı ve kullandığınız ilaçları bildirin.
- Tanınızı ve kullandığınız ilaçları belirten bir kart taşıyın.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
Açıklanamayan veya genç yaşta pıhtı geçirdiyseniz, tekrarlayan gebelik kayıpları yaşadıysanız, bacaklarınızda ağ şeklinde morumsu lekeler fark ettiyseniz, lupus hastasıysanız ya da kan testlerinizde antifosfolipid antikorları pozitif çıktıysa bir romatoloji veya hematoloji uzmanına başvurun. APS tanınız varsa ve gebelik planlıyorsanız gebelikten önce hekiminizle görüşün; varfarin kullanırken gebe kaldığınızı düşünüyorsanız hemen hekiminize başvurun.
Acil durum: Bacakta ani şişlik ve ağrı, ani nefes darlığı, göğüs ağrısı, kanlı öksürük; yüzde kayma, konuşma bozukluğu, kol veya bacakta ani güçsüzlük; ani görme kaybı; şiddetli baş ağrısı; kan sulandırıcı kullanırken durmayan kanama, kusmada veya dışkıda kan, idrarda kan ya da birden fazla organda hızla gelişen sorunlar varsa beklemeden 112'yi arayın.
Antifosfolipid sendromu romatoloji ve hematoloji uzmanları tarafından tanı alır ve tedavi edilir. Gebelik takibinde perinatoloji ve kadın hastalıkları ve doğum, pıhtı komplikasyonlarında nöroloji, kardiyoloji, göğüs hastalıkları ve kalp ve damar cerrahisi, böbrek tutulumunda nefroloji uzmanları sürece katılır.
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.
Sık Sorulan Sorular
Antifosfolipid sendromu bulaşıcı mıdır?
Hayır, APS bulaşıcı değildir. Bağışıklık sisteminin yanlışlıkla kendi vücut dokularına saldırması sonucu gelişen bir otoimmün hastalıktır.
Antifosfolipid sendromu kalıtsal mıdır?
Genetik yatkınlık söz konusu olabilir, ancak doğrudan kalıtsal geçiş gösteren net bir genetik patern yoktur. Ailede otoimmün hastalık öyküsü riski artırabilir.
APS tanısı nasıl konur?
Tanı için hem klinik belirtiler (en az bir damar veya atardamar pıhtısı ya da gebelik kaybı) hem de laboratuvar testlerinin en az 12 hafta arayla iki kez pozitif olması gerekir. Görüntüleme yöntemleri de pıhtıyı doğrulamada kullanılır.
APS gebelikte nelere yol açar?
APS tekrarlayan düşükler, ölü doğum, erken doğum ve preeklampsi gibi gebelik komplikasyonlarına neden olabilir. Gebelik öncesi ve sırasında uygun tedavi (heparin ve aspirin) ile bu riskler önemli ölçüde azaltılabilir.
Catastrophic APS nedir?
Katastrofik APS, APS'nin nadir ve yaşamı tehdit eden bir formudur. Kısa süre içinde birçok organın damarlarında pıhtı oluşur ve organ yetmezlikleri gelişir. Acil tedavi gerektirir, genellikle yoğun bakımda izlenir.
Kendi durumunuzu yazın, Antifosfolipid Sendromu ile ilgilenen uzman doktorlara ücretsiz iletelim; yanıtı e-postanıza gelsin.
Bu konuda kendi sorumu sor →