Pankreatit

Pankreatit Nedir?

Pankreatit, karnın üst kısmında, midenin arkasında yer alan pankreas bezinin iltihaplanmasıdır. Pankreasın iki önemli görevi vardır: Sindirim için gerekli enzimleri üreterek on iki parmak bağırsağına salgılamak ve kan şekerini düzenleyen insülin ile glukagon hormonlarını üretmek. Normalde pankreasın ürettiği sindirim enzimleri bağırsağa ulaştıktan sonra aktif hale gelir. Pankreatitte ise bu enzimler pankreasın içinde erken aktifleşerek bezin kendi dokusunu sindirmeye başlar ve iltihaba yol açar.

Pankreatit, ani başlayan akut pankreatit ve uzun süreli, ilerleyici kronik pankreatit olmak üzere iki şekilde görülür. Akut pankreatitin çoğu hafif seyreder ve birkaç gün içinde düzelir; ancak yaklaşık %20'si ağır seyredebilir ve hayatı tehdit eden komplikasyonlara yol açabilir. Akut pankreatit, karın ağrısı nedeniyle hastaneye yatışların en sık nedenlerinden biridir.

Akut Pankreatit

Nedenleri

• Safra taşları: En sık nedendir. Safra kesesinden düşen küçük bir taşın, safra yolu ile pankreas kanalının birleştiği yerde takılması pankreas salgısının akışını engeller.
• Alkol kullanımı: İkinci en sık nedendir; özellikle uzun süreli ve yoğun alkol tüketimi.
• Kan yağlarının (trigliserit) aşırı yüksekliği: Genellikle 1000 mg/dL'nin üzerindeki değerlerde.
• ERCP işlemi sonrası: Safra yollarına endoskopik olarak yapılan işlemlerin bir komplikasyonu olarak.
• İlaçlar: Azatioprin, bazı idrar söktürücüler, valproik asit, bazı antibiyotikler, kortikosteroidler ve bazı diyabet ilaçları gibi.
• Kalsiyum yüksekliği (örneğin paratiroit bezinin aşırı çalışması)
• Karın travması
• Enfeksiyonlar: Kabakulak, bazı virüsler ve parazitler.
• Pankreas tümörleri ve pankreas kanalında darlıklar
• Otoimmün pankreatit
• Genetik yatkınlık
• Sigara kullanımı: Pankreatit riskini artırır.
• Hastaların yaklaşık %10–20'sinde neden bulunamaz (idiyopatik pankreatit).

Belirtileri

• Karın ağrısı: En önemli belirtidir. Karnın üst ortasında veya sol üst bölgede ani başlayan, şiddetli ve sürekli ağrıdır. Ağrı sıklıkla sırta doğru kuşak şeklinde yayılır. Yemekten, özellikle yağlı yemekten ve alkolden sonra başlayabilir. Öne eğilmekle veya dizleri karına çekerek oturmakla biraz hafifleyebilir.
• Bulantı ve kusma
• Ateş
• Karında şişlik ve hassasiyet
• Hızlı nabız
• Gözlerde ve ciltte sararma (safra taşına bağlı pankreatitte)
• Ağır olgularda tansiyon düşüklüğü, nefes darlığı, bilinç bulanıklığı ve idrar miktarında azalma

Komplikasyonları

• Pankreatik sıvı birikimleri ve psödokist: Pankreas çevresinde sıvı dolu keselerin oluşması.
• Nekrotizan pankreatit: Pankreas dokusunun bir kısmının ölmesi; bu dokunun enfekte olması ciddi bir durumdur.
• Organ yetmezliği: Böbrek, akciğer ve dolaşım sistemi yetmezliği.
• Sepsis
• Diyabet: Pankreas hasarına bağlı.
• Damar komplikasyonları: Kanama, damar tıkanıklıkları.
• Tekrarlayan pankreatit ve kronik pankreatite ilerleme

Kronik Pankreatit

Kronik pankreatit, pankreasta tekrarlayan veya sürekli iltihaba bağlı olarak zamanla kalıcı yapısal hasar, yara dokusu ve işlev kaybı gelişmesidir. En sık nedeni uzun süreli ve yoğun alkol kullanımıdır; sigara da önemli bir risk faktörüdür. Genetik nedenler, tekrarlayan akut pankreatit atakları, otoimmün pankreatit, pankreas kanalı tıkanıklıkları ve kistik fibrozis de kronik pankreatite yol açabilir.

Belirtileri

• Tekrarlayan veya sürekli, sırta yayılan üst karın ağrısı; yemek sonrası artabilir
• Yağlı, kötü kokulu, parlak ve yüzen dışkı (steatore): Sindirim enzimlerinin yetersizliğine bağlı yağların sindirilememesi.
• İshal
• Kilo kaybı ve yetersiz beslenme
• Yağda eriyen vitaminlerin (A, D, E, K) eksikliği; kemik erimesi
• Diyabet (pankreatojenik diyabet)

Kronik pankreatit, pankreas kanseri riskini de artırır.

Tanı Nasıl Konur?

Akut Pankreatitte

Akut pankreatit tanısı için şu üç ölçütten en az ikisinin bulunması gerekir: Tipik karın ağrısı, kanda amilaz veya lipaz enzimlerinin normalin üst sınırının en az üç katı yüksek olması ve görüntüleme yöntemlerinde pankreatit bulguları.

• Kan testleri: Lipaz ve amilaz; tam kan sayımı, böbrek ve karaciğer fonksiyonları, bilirubin, kan şekeri, kalsiyum, trigliserit, CRP. Hastalığın şiddetinin değerlendirilmesinde de bazı kan değerleri kullanılır.
• Karın ultrasonu: Safra taşlarının araştırılması için ilk yapılan görüntüleme yöntemidir.
• Bilgisayarlı tomografi: Tanı belirsizse ya da hastalık ağır seyrediyorsa, genellikle ağrı başladıktan 48–72 saat sonra komplikasyonları değerlendirmek için.
• MR kolanjiyopankreatografi (MRCP): Safra yolu ve pankreas kanallarını ayrıntılı göstermek için.
• Endoskopik ultrason (EUS): Küçük safra taşları, tümörler ve kronik pankreatitin değerlendirilmesinde.

Kronik Pankreatitte

• Tomografi, MR/MRCP ve endoskopik ultrasonla pankreasta kireçlenme, kanal genişlemesi ve doku değişiklikleri gösterilir.
• Dışkıda elastaz ölçümüyle pankreasın sindirim enzimi üretme kapasitesi değerlendirilir.
• Kan şekeri ve HbA1c ile diyabet araştırılır.
• Vitamin düzeyleri ve kemik yoğunluğu ölçülür.

Tedavi Seçenekleri

Akut Pankreatit Tedavisi

Akut pankreatit hastaneye yatırılarak tedavi edilir. Ağır olgularda yoğun bakım gerekebilir.

• Sıvı tedavisi: Damardan yeterli sıvı verilmesi tedavinin temelidir; dehidratasyon ve organ hasarını önler.
• Ağrı kontrolü: Uygun ağrı kesicilerle ağrı giderilir.
• Beslenme: Hafif pankreatitte bulantı ve ağrı azaldıkça genellikle ilk 24–48 saat içinde ağızdan hafif ve az yağlı beslenmeye başlanır. Erken beslenme iyileşmeyi hızlandırır. Ağızdan beslenemeyen ağır hastalarda burundan bağırsağa uzanan bir tüple beslenme tercih edilir.
• Antibiyotikler: Rutin olarak verilmez; yalnızca enfekte nekroz veya başka bir enfeksiyon varlığında kullanılır.
• Nedene yönelik tedavi:
  • Safra taşı safra yolunu tıkıyorsa ve kolanjit gelişmişse ERCP ile taş çıkarılır.
  • Safra taşına bağlı hafif pankreatitte, tekrarı önlemek için safra kesesi genellikle aynı yatış döneminde veya kısa süre içinde ameliyatla (laparoskopik kolesistektomi) alınır.
  • Alkol bırakılır; trigliserit yüksekliği tedavi edilir; neden olan ilaç kesilir.
• Komplikasyonların tedavisi: Enfekte nekroz veya belirti veren sıvı birikimleri endoskopik, perkütan (cilt yoluyla) veya cerrahi yöntemlerle boşaltılabilir.

Kronik Pankreatit Tedavisi

• Alkol ve sigarayı tamamen bırakmak: Hastalığın ilerlemesini yavaşlatmanın ve ağrıyı azaltmanın en önemli adımıdır.
• Ağrı tedavisi: Basamaklı ağrı kesici tedavi; dirençli ağrıda endoskopik veya cerrahi girişimler, sinir blokajları.
• Pankreas enzim replasmanı: Yemeklerle birlikte alınan enzim kapsülleri yağ sindirimini düzelterek ishal ve kilo kaybını önler.
• Beslenme düzenlemesi: Sık ve küçük öğünler, yeterli protein ve kalori; diyetisyen desteği. Yağ kısıtlaması aşırı yapılmamalı, enzim tedavisiyle dengelenmelidir.
• Vitamin takviyesi: A, D, E, K vitaminleri, kalsiyum; kemik erimesinin tedavisi.
• Diyabet tedavisi: Genellikle insülin gerekir.
• Endoskopik tedaviler: Pankreas kanalındaki taşların kırılması ve çıkarılması, darlıklara stent yerleştirilmesi.
• Cerrahi: Diğer yöntemlere yanıt vermeyen ağrıda veya komplikasyonlarda pankreas kanalının drenajı veya pankreasın bir kısmının çıkarılması.

Korunma Yolları

• Alkol tüketmeyin veya sınırlayın; pankreatit geçirdiyseniz alkolü tamamen bırakın.
• Sigarayı bırakın.
• Safra taşınız belirti veriyorsa hekiminizle tedavi seçeneklerini konuşun.
• Sağlıklı kiloyu koruyun; ani ve çok hızlı kilo verme safra taşı oluşumunu artırabilir.
• Kan yağlarınız yüksekse diyet ve ilaç tedavisiyle kontrol altına alın.
• Az yağlı, sebze, meyve ve tam tahıllardan zengin beslenin.
• Kullandığınız ilaçları hekiminize bildirin.

Pankreatit Sonrası Beslenme

Akut pankreatit atağından sonra ilk haftalarda az yağlı, kolay sindirilebilen yiyecekler tercih edilmelidir. Haşlama, ızgara ve fırın yemekleri, yağsız et, tavuk ve balık, sebzeler, meyveler, tam tahıllar ve az yağlı süt ürünleri uygundur. Kızartmalar, yağlı ve işlenmiş etler, tam yağlı süt ürünleri, hamur işleri ve fast food'dan kaçınılmalıdır. Öğünler küçük ve sık olmalı, bol su içilmelidir. Alkol tüketilmemelidir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Tekrarlayan üst karın ağrısı, sırta yayılan ve yemekten sonra artan ağrı, yağlı ve kötü kokulu dışkı, açıklanamayan kilo kaybı ya da safra taşı tanınız ve karın ağrısı ataklarınız varsa bir gastroenteroloji uzmanına başvurun. Pankreatit geçirdiyseniz kontrollerinizi aksatmayın.

Acil durum: Karnın üst kısmında ani başlayan, şiddetli, sırta yayılan ve geçmeyen ağrı; buna eşlik eden kusma, ateş, sarılık, hızlı nabız, nefes darlığı, baş dönmesi, tansiyon düşüklüğü, bilinç bulanıklığı veya idrar miktarında azalma varsa beklemeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Pankreatitin tanı ve tedavisinde gastroenteroloji, iç hastalıkları, genel cerrahi ve acil tıp uzmanları görev alır. Ağır olgularda yoğun bakım, komplikasyonların tedavisinde girişimsel radyoloji, diyabet gelişiminde endokrinoloji, alkol bağımlılığında psikiyatri uzmanları ve beslenme düzenlemesinde diyetisyenler sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.