Romatizmal Ateş

Romatizmal Ateş Nedir?

Romatizmal ateş ( akut eklem romatizması ), boğaz enfeksiyonuna neden olan A grubu beta hemolitik streptokok bakterisinin tetiklemesiyle gelişen, vücudun bağışıklık sisteminin kendi dokularına yanlışlıkla saldırması sonucu ortaya çıkan iltihabi (inflamatuar) bir hastalıktır. Bu hastalık doğrudan bulaşıcı değildir, ancak boğaz enfeksiyonu bulaşıcıdır. Tedavi edilmemiş veya eksik tedavi edilmiş streptokok enfeksiyonlarından haftalar sonra başlar. En çok 5-15 yaş arasındaki çocukları etkiler ve kalp kapaklarında kalıcı hasara (romatizmal kalp hastalığı) yol açabilir. Bu nedenle erken tanı ve tedavi hayati önem taşır.

Belirtileri Nelerdir?

Romatizmal ateşin belirtileri enfeksiyondan 2-4 hafta sonra ortaya çıkar ve kişiden kişiye değişebilir. Tipik belirtiler şunlardır:

• Eklem iltihabı (artrit): Diz, dirsek, ayak bileği ve el bileği gibi büyük eklemlerde şiddetli ağrı, kızarıklık ve şişlik. Eklem ağrıları genellikle bir eklemden diğerine geçer (göçücü tarzda).
• Ateş: Sıkça görülen yüksek ateş (38°C ve üzeri) ve genel halsizlik.
• Kalp tutulumu (kardit): Hastalığın en ciddi bulgusudur. Göğüs ağrısı, çarpıntı, nefes darlığı, yorgunluk ve kalpte üfürüm duyulması gibi belirtilerle kendini gösterir. Kalbin iç tabakası, kapakları ve kasları etkilenebilir.
• Deri bulguları: Eritema marginatum adı verilen, gövde ve kollarda pembe, kenarları kıvrımlı, halka şeklinde döküntü; cilt altında, eklemlerde ve sırt bölgesinde küçük, ağrısız nodüller.
• Sydenham koresi: Yüz, el ve ayaklarda istemsiz, hızlı ve kontrol edilemeyen hareketler; duygusal dalgalanmalar ve sinirlilik hali.

Uyarı: Göğüs ağrısı, nefes darlığı veya çarpıntı gibi belirtiler kalp tutulumunu işaret edebilir. Bu durumda zaman kaybetmeden acil servise başvurulmalıdır.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Romatizmal ateş, boğaz enfeksiyonuna yol açan streptokok bakterisinin doğrudan etkisiyle oluşmaz. Bağışıklık sistemi bu bakteriye karşı antikor üretirken; kalp, eklem, cilt ve sinir dokularındaki benzer yapıları yabancı olarak algılar ve onlara saldırır. Bu mekanizma “moleküler taklit” olarak adlandırılır. Her streptokok enfeksiyonu romatizmal ateşe yol açmaz; ancak bazı faktörler riski artırır:

• Yaş: Özellikle 5-15 yaş arası çocuklar ve genç yetişkinler.
• Coğrafi ve sosyoekonomik durum: Gelişmekte olan ülkelerde, kalabalık yaşam koşullarında ve sağlık hizmetlerine erişimin sınırlı olduğu bölgelerde daha sıktır.
• Yetersiz tedavi: Boğaz ağrısının antibiyotikle tedavi edilmemesi veya tedavinin yarıda bırakılması.
• Geçirilmiş romatizmal ateş: Daha önce bu hastalığı geçirenlerde tekrarlama riski yüksektir.
• Genetik yatkınlık: Ailesinde romatizmal ateş öyküsü olan bireylerde risk fazladır.

Tanı Nasıl Konur?

Romatizmal ateş tanısı klinik bulgularla konur ve kesin bir laboratuvar testi yoktur. Doktorlar, güncel Jones kriterlerini kullanarak tanıyı destekler. Bu kriterler büyük ve küçük bulgular olarak ikiye ayrılır. Büyük bulgular; kalp iltihabı, eklem iltihabı, deri halkaları, deri altı nodülleri ve kore (istemsiz hareketler) iken; küçük bulgular ateş, eklem ağrısı ve laboratuvar bulgularıdır. Tanı için ayrıca son geçirilmiş streptokok enfeksiyonunun kanıtı aranır. Bu amaçla şu testler yapılabilir:

• Boğaz kültürü: Aktif enfeksiyon varlığını gösterir.
• ASO ve anti-DNaz B testleri: Streptokok enfeksiyonu geçirildiğini gösteren antikorları tespit eder.
• Akut faz reaktanları: Sedimantasyon (ESR) ve C-reaktif protein (CRP) düzeylerinin yüksekliği iltihabı gösterir.
• Elektrokardiyografi (EKG) ve ekokardiyografi: Kalp ritmi bozukluklarını, kapak tutulumunu ve kalp fonksiyonlarını değerlendirir.

Tanı sürecinde hastanın öyküsü ve fizik muayenesi çok önemlidir. Kalp tutulumundan şüphelenilen her hastaya mutlaka ekokardiyografi yapılmalıdır.

Tedavi ve Korunma

Romatizmal ateş tedavisinin dört ana hedefi vardır: Aktif enfeksiyonu ortadan kaldırmak, iltihabı ve semptomları kontrol altına almak, kalp hasarını önlemek, tekrarları engellemek. Tedavi genellikle şu adımları içerir:

• Antibiyotik tedavisi: Streptokok enfeksiyonunu tamamen yok etmek için penisilin veya alerjik durumlarda eritromisin gibi antibiyotikler kullanılır. Tek doz penisilin enjeksiyonu veya 10 günlük ağız yoluyla antibiyotik önerilir.
• İltihap önleyici ilaçlar: Aspirin ve diğer nonsteroid antiinflamatuar ilaçlar eklem ağrısını ve ateşi hafifletir. Kalp tutulumu olan hastalarda kortikosteroidler (prednizon) kullanılabilir.
• Yatak istirahati: Özellikle kalp iltihabı (kardit) varlığında hastanın aktivitesi kısıtlanmalı, kalbin yükü azaltılmalıdır.
• Koruyucu tedavi (sekonder profilaksi): Romatizmal ateş geçiren hastalarda tekrarları önlemek için uzun süreli (genellikle 5-10 yıl veya kardit varsa ömür boyu) düzenli antibiyotik kullanımı gerekir. Bu amaçla genellikle 3-4 haftada bir penisilin enjeksiyonu yapılır.

Hastalıktan korunmak için en önemli adım, boğaz ağrısının ve ateşin ciddiye alınmasıdır. Özellikle çocuklarda boğaz ağrısına ateş, baş ağrısı ve yutkunma güçlüğü eşlik ediyorsa vakit kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvurulmalı; streptokok enfeksiyonu doğrulanırsa antibiyotik tedavisi eksiksiz tamamlanmalıdır. Ayrıca hijyen kurallarına uyulması, kalabalık ortamların havalandırılması da enfeksiyonun yayılmasını azaltır.