G6PD Eksikliği

G6PD Eksikliği Nedir?

G6PD eksikliği (glukoz-6-fosfat dehidrogenaz eksikliği), kırmızı kan hücrelerinin (alyuvarların) kendini oksidatif hasardan korumasını sağlayan G6PD enziminin yetersiz olmasıyla ortaya çıkan kalıtsal bir enzim hastalığıdır. Halk arasında "favizm" ya da "bakla hastalığı" olarak da bilinir, çünkü bazı kişilerde taze bakla yemek hastalığı tetikleyebilir. Dünyada yüz milyonlarca kişiyi etkileyen, en yaygın enzim eksikliklerinden biridir ve Akdeniz havzası, Afrika, Orta Doğu ve Asya'nın bazı bölgelerinde sık görülür. Türkiye'de de özellikle Akdeniz ve Ege kıyı bölgelerinde rastlanma sıklığı daha yüksektir.

Eksikliği olan kişilerin çoğu zaman hiçbir belirti göstermez ve sağlıklı bir yaşam sürer. Sorun, vücut belirli tetikleyicilerle karşılaştığında ortaya çıkar: ilaçlar, enfeksiyonlar ya da bazı gıdalar alyuvarlarda oksidatif stres yaratır ve enzimi eksik olan hücreler bu strese dayanamayarak parçalanır. Bu duruma hemoliz (alyuvarların yıkımı) ve sonuçta hemolitik anemi denir.

Alyuvarlar akciğerden dokulara oksijen taşır. Bu hücreler olgunlaştıklarında çekirdeklerini kaybettiği için hasarı onarma kapasiteleri sınırlıdır; bu nedenle koruyucu enzimlere çok bağımlıdırlar. G6PD enzimi, hücreyi zararlı oksijen türevlerinden koruyan indirgenmiş glutatyonun üretimi için gerekli NADPH molekülünün sağlanmasında ana rol oynar. Enzim eksik olduğunda bu koruma zayıflar.

Belirtileri

Hastalığı olan kişiler çoğunlukla iki saldırı arasında tamamen sağlıklıdır. Belirtiler tetikleyiciye maruziyetten genellikle bir ila üç gün sonra başlar ve şunları içerebilir:

• Ciltte ve gözlerde sararma (sarılık).
• Koyu renkli, çay ya da kola renginde idrar.
• Halsizlik, yorgunluk ve solgunluk.
• Çarpıntı ve hızlı kalp atımı, nefes darlığı.
• Baş dönmesi ve baş ağrısı.
• Karın ya da bel ağrısı, ateş.
• Bazı kişilerde dalakta büyüme.

Yenidoğanlarda hastalık, doğumdan sonraki ilk günlerde ortaya çıkan ve uzayan sarılık şeklinde görülebilir. Bu sarılık bazen çok yüksek düzeylere ulaşabilir ve zamanında tedavi edilmezse beyin hasarına yol açabilir; bu nedenle yenidoğan sarılığı takip edilmeli ve gerektiğinde G6PD düzeyi ölçülmelidir.

Nadir olarak, kronik tiplerde sürekli hafif bir hemoliz bulunabilir. Çoğu insanda ise atak geçici olup tetikleyici ortadan kalkınca kendiliğinden düzelir.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Hastalığın temel nedeni, G6PD enzimini kodlayan genin X kromozomu üzerinde bulunan değişikliğidir. Gen X kromozomunda olduğu için hastalık X'e bağlı resesif şekilde kalıtılır. Bunun pratik sonuçları şunlardır:

• Erkeklerde tek bir X kromozomu bulunduğundan, değişmiş geni taşıyan erkek hastalığı gösterir. Bu yüzden hastalık erkeklerde çok daha sık görülür.
• Kadınlarda iki X kromozomu olduğu için çoğu zaman taşıyıcı olurlar; ancak rastgele X inaktivasyonu nedeniyle taşıyıcı kadınların bir kısmı da belirti verebilir.
• Taşıyıcı bir annenin oğullarının yarısı hasta olabilir, kızlarının yarısı taşıyıcı olabilir.

Hastalığın bu kadar yaygın olmasının nedeni, G6PD eksikliğinin sıtmaya karşı bir miktar koruma sağladığının düşünülmesidir. Sıtmanın yaygın olduğu bölgelerde bu gen değişiklikleri toplumda yaygınlaşmıştır.

Atakları tetikleyen başlıca etkenler:

• Bakla (fava fasulyesi): Taze baklanın yenmesi ya da bakla poleninin solunması bazı kişilerde ağır hemolize yol açabilir. Her G6PD eksikliği olan kişi aynı şekilde etkilenmez ancak risk nedeniyle bakladan kaçınılması önerilir.
• Bazı ilaçlar: Sülfa grubu antibiyotikler, bazı sıtma ilaçları (primakin gibi), nitrofurantoin, dapson, metilen mavisi, rasburikaz ve bazı ağrı kesiciler tetikleyebilir. Hangi ilacın güvenli olduğu hekimle ve eczacıyla birlikte değerlendirilmelidir.
• Enfeksiyonlar: Bakteriyel ve viral enfeksiyonlar, en sık tetikleyici nedenlerden biridir.
• Naftalin (güve topu) ve bazı kimyasallar: Naftalin içeren ürünler özellikle bebek ve çocuklarda tehlikeli olabilir; bebek eşyaları ve giysilerle temas ettirilmemelidir.
• Diyabetik ketoasidoz ve ağır metabolik stres durumları.

Tanı Nasıl Konur?

Tanı, klinik şüphe ve kan testleriyle konur. Hekim atak öyküsünü, ailedeki benzer durumları, ilaç ve gıda kullanımını sorgular. Başlıca incelemeler şunlardır:

• Tam kan sayımı: Hemoglobin düşüklüğü (anemi) ve retikülosit (genç alyuvar) artışı hemolizi gösterebilir.
• Bilirubin ve LDH düzeyleri: Alyuvar yıkımında yükselir.
• Periferik yayma: Mikroskopta "ısırık hücre" ve Heinz cisimcikleri gibi özgün bulgular görülebilir.
• G6PD enzim aktivitesi: Tanıyı doğrulayan asıl testtir.
• Genetik inceleme: Gerekli durumlarda gen değişikliğini göstermek için yapılabilir.

Önemli bir ayrıntı: Akut hemoliz sırasında ve hemen sonrasında genç alyuvarların enzim düzeyi daha yüksek olduğundan G6PD testi yanlış olarak normal çıkabilir. Bu nedenle hekim, atak geçtikten bir süre sonra testin tekrarlanmasını önerebilir. Yenidoğan ve kadın taşıyıcılarda sonuçların yorumlanması özel dikkat gerektirir.

Tedavi Seçenekleri

G6PD eksikliğinin genetik yapısını değiştiren bir tedavi bulunmamaktadır. Yönetimin temeli, ataklara yol açan etkenlerden kaçınmak ve atak olduğunda uygun destek tedavisini zamanında almaktır. Aşağıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; kişiye özgü plan hekim tarafından belirlenir.

• Tetikleyiciyi ortadan kaldırmak: Atağa neden olan ilaç, gıda ya da kimyasal bırakılır. Enfeksiyon varsa uygun şekilde tedavi edilir.
• Bol sıvı ve istirahat: Hafif ataklarda sıklıkla yeterli olur.
• Hastanede izlem: Belirgin kansızlık, çok koyu idrar ya da böbrek işlevlerinde bozulma varsa hastane gözlemi gerekir.
• Kan nakli: Hemoglobinin tehlikeli düzeye düştüğü ağır hemolizde alyuvar transfüzyonu gerekebilir.
• Yenidoğan sarılığında: Işık tedavisi (fototerapi), çok yüksek bilirubin değerlerinde ise kan değişimi uygulanabilir.
• Folik asit desteği: Kronik hemolizi olan bazı kişilerde hekimin önerisiyle kullanılabilir.

Hiçbir vitamin ya da bitkisel ürünün hastalığı ortadan kaldırdığı kanıtlanmamıştır. Kendi başınıza ilaç ya da takviye kullanmayın.

Çocuklarda G6PD Eksikliği

Çocuklarda hastalık sıklıkla ateşli enfeksiyonlar, kullanılan bir ilaç ya da yenen bakla sonrasında ani solgunluk, halsizlik, sararma ve koyu idrar ile fark edilir. Aileye hastalığın bilinen en önemli tetikleyicilerinin anlatılması ve çocuğun bilgi kartı ya da notu ile izlenmesi yararlıdır. Çocuğa ilaç verilmeden önce, özellikle ateş düşürücü ve antibiyotikler konusunda hekime ve eczacıya G6PD eksikliği olduğu söylenmelidir.

Okul öncesi dönemde çocuğun bakım verenleri ve öğretmenleri, çocuğun beslenme ve ilaç kısıtlamaları konusunda bilgilendirilmelidir. Naftalinli güve ilaçları bebek dolaplarında kullanılmamalıdır.

Günlük Yaşam ve Korunma

Doğru bilgi ve basit önlemlerle G6PD eksikliği olan kişiler normal bir yaşam sürebilir:

• Tanınızı mutlaka her hekime, diş hekimine ve eczacıya bildirin.
• Güvenli olmayan ilaçlar listesini hekiminizden alın ve yanınızda bulundurun; reçetesiz ilaçlar için de eczacıya danışın.
• Bakla ve bakla içeren yiyeceklerden kaçının; bazı kişiler için bakla poleninden de kaçınmak gerekebilir.
• Naftalin ve benzeri güve ilaçlarını evde kullanmayın.
• Enfeksiyonlardan korunmak için aşılarınızı güncel tutun ve el hijyenine dikkat edin.
• Ailede hastalık varsa, evlenmeden önce ve gebelik öncesinde genetik danışmanlık alın; yenidoğan sarılığına karşı bebek izlenmelidir.
• Düzenli hekim kontrolleri ve atak sırasında erken başvuru önemlidir.

Hastalığı olan kişilerin tümü her ilaçtan aynı ölçüde etkilenmez; risk, enzim eksikliğinin derecesine ve ilacın dozuna bağlıdır. Bu nedenle kesin listeyi hekiminiz değerlendirecektir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Tanı almış bir kişide veya ailede G6PD eksikliği öyküsü bulunan birinde, ilaç ya da bakla sonrasında ciltte sararma, koyu idrar, belirgin halsizlik ve solgunluk görülürse en kısa sürede bir hekime başvurulmalıdır. Bebeklerde doğumdan sonra erken başlayan ya da uzayan sarılık da değerlendirme gerektirir.

Aşağıdaki durumlarda acil servise başvurun: belirgin nefes darlığı, göğüs ağrısı, bayılma veya bayılacak gibi olma, çok koyu renkli idrar ve idrar miktarında azalma, bebekte çok belirgin sarılık, emmeme, aşırı uyku hali ya da sürekli ağlama.

Sık Sorulan Sorular

G6PD eksikliği ile favizm aynı şey midir? Favizm, G6PD eksikliği olan kişilerde bakla yenmesi ya da bakla poleni solunmasıyla ortaya çıkan hemolitik krizi anlatan halk arasındaki addır. Her G6PD eksikliği olan kişi bakladan aynı şekilde etkilenmez.

Hastalık geçer mi? Genetik olduğu için kalıcıdır; ancak ataklar tetikleyiciden kaçınılarak önlenebilir.

Kadınlar hasta olabilir mi? Çoğunlukla taşıyıcıdırlar ancak bir kısmı belirti verebilir. İki X kromozomunun da değişmiş olması durumunda kadınlar da erkekler gibi etkilenir.

Hamilelikte nelere dikkat edilmeli? Gebelikte kullanılacak ilaçlar konusunda hekim bilgilendirilmeli, bebeğin doğumdan sonra G6PD için taranması ve sarılık açısından izlenmesi konuşulmalıdır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurulmalıdır.