Demir Eksikliği Anemisi

Demir Eksikliği Anemisi Nedir?

Demir eksikliği anemisi, vücutta yeterli demir bulunmaması nedeniyle kanda oksijen taşıyan hemoglobin miktarının ve kırmızı kan hücrelerinin sayısının azalmasıdır. Demir, hemoglobinin yapı taşıdır; hemoglobin ise akciğerlerden aldığı oksijeni tüm vücuda taşır. Demir eksik olduğunda kemik iliği yeterli ve sağlıklı kırmızı kan hücresi üretemez. Sonuçta dokulara daha az oksijen ulaşır ve yorgunluk, halsizlik, nefes darlığı gibi belirtiler ortaya çıkar.

Demir eksikliği, dünyada en sık görülen beslenme eksikliği ve en sık görülen kansızlık nedenidir. Özellikle doğurganlık çağındaki kadınlar, gebeler, bebekler, küçük çocuklar ve ergenler risk altındadır. Türkiye'de de kadınlar ve çocuklarda sık görülen önemli bir halk sağlığı sorunudur.

Demir eksikliği aniden ortaya çıkmaz; önce vücuttaki demir depoları boşalır (demir eksikliği), ardından hemoglobin düşmeye başlar (demir eksikliği anemisi). Bu nedenle kansızlık gelişmeden önce bile depo eksikliğine bağlı yorgunluk ve saç dökülmesi gibi şikâyetler görülebilir. Yetişkin erkeklerde ve menopoz sonrası kadınlarda demir eksikliği anemisi görüldüğünde, mutlaka gizli bir kanama kaynağı, özellikle mide-bağırsak kanaması araştırılmalıdır.

Nedenleri

Kan Kaybı

Yetişkinlerde demir eksikliğinin en sık nedeni kan kaybıdır:

• Yoğun veya uzun süren adet kanamaları: Doğurganlık çağındaki kadınlarda en sık nedendir. Rahimde miyom veya polip bulunması kanamaları artırabilir.
• Mide-bağırsak kanamaları: Mide ülseri, gastrit, hemoroit, kalın bağırsak polipleri ve kanseri, inflamatuvar bağırsak hastalıkları. Bu kanamalar çoğu zaman gözle fark edilmez (gizli kanama).
• Ağrı kesici ilaçların uzun süreli kullanımı: Aspirin ve diğer iltihap giderici ağrı kesiciler mide kanamasına yol açabilir.
• Sık kan bağışı
• İdrar yollarından kanama
• Ameliyat ve doğum sırasında kan kaybı

Yetersiz Demir Alımı

• Et, tavuk, balık gibi demirden zengin besinlerin az tüketilmesi
• Dengesiz veya kısıtlayıcı diyetler; uygun planlanmamış vejetaryen ve vegan beslenme
• Bebeklerde: 6. aydan sonra ek gıdaya geç başlanması, 1 yaşından önce inek sütü verilmesi veya çok fazla inek sütü içilmesi

Emilim Bozuklukları

• Çölyak hastalığı
• Helicobacter pylori enfeksiyonu ve atrofik gastrit
• Mide küçültme (obezite) ameliyatları ve mide ameliyatları
• Mide asidini azaltan ilaçların uzun süreli kullanımı
• Yemeklerle birlikte çok fazla çay ve kahve tüketimi: Demir emilimini azaltır.

Artmış İhtiyaç

• Gebelik ve emzirme dönemi
• Bebeklik, çocukluk ve ergenlik dönemindeki hızlı büyüme
• Yoğun egzersiz yapan sporcular

Belirtileri Nelerdir?

Hafif demir eksikliği belirti vermeyebilir. Eksiklik ilerledikçe şu belirtiler ortaya çıkar:

• Yorgunluk, halsizlik ve güçsüzlük
• Ciltte, dudaklarda, göz kapaklarının iç yüzünde ve tırnak yataklarında solukluk
• Eforla nefes darlığı
• Çarpıntı
• Baş ağrısı, baş dönmesi
• Ellerde ve ayaklarda soğukluk, üşüme
• Saç dökülmesi
• Kolay kırılan, ince ve kaşık şeklinde içe çökmüş tırnaklar
• Dilde iltihap, kızarıklık ve yanma; ağız kenarlarında çatlaklar
• Pika: Buz, toprak, kil, nişasta gibi yiyecek olmayan maddeleri yeme isteği
• Huzursuz bacak sendromu: Özellikle akşamları bacaklarda huzursuzluk ve hareket ettirme isteği
• Dikkat dağınıklığı, unutkanlık
• Sık enfeksiyon geçirme

Çocuklarda

• İştahsızlık
• Büyüme ve gelişme geriliği
• Huzursuzluk, sinirlilik
• Okul başarısında düşme, dikkat sorunları
• Ağır ve uzun süreli eksiklikte zihinsel ve motor gelişimde gerilik

Tanı Nasıl Konur?

• Tam kan sayımı: Hemoglobin, hematokrit ve kırmızı kan hücresi sayısının düşük olması; kırmızı kan hücrelerinin küçük (MCV düşük) ve soluk (MCH düşük) olması.
• Ferritin: Vücuttaki demir depolarını gösteren en önemli testtir. Düşük ferritin, demir eksikliğini kesin olarak gösterir. Ancak iltihap ve enfeksiyon durumlarında ferritin yanıltıcı şekilde normal veya yüksek çıkabilir.
• Serum demiri, demir bağlama kapasitesi ve transferrin satürasyonu
• Retikülosit sayısı: Kemik iliğinin yeni kan hücresi üretme hızı.
• Periferik yayma: Kan hücrelerinin mikroskopla incelenmesi.

Nedenin Araştırılması

Demir eksikliği tanısı konduktan sonra mutlaka nedeni araştırılmalıdır:

• Gaitada gizli kan testi
• Endoskopi ve kolonoskopi: Özellikle erkeklerde, menopoz sonrası kadınlarda ve 50 yaş üzerindeki herkeste mide-bağırsak kanamalarının araştırılması için.
• Çölyak testleri
• Helicobacter pylori testi
• Jinekolojik muayene ve ultrason: Yoğun adet kanaması olan kadınlarda.
• İdrar tahlili

Demir eksikliği anemisi; Akdeniz anemisi (talasemi taşıyıcılığı) ve kronik hastalık anemisi ile karışabilir. Bu durumlarda da kırmızı kan hücreleri küçük olabilir; ancak demir tedavisi gereksizdir ve hatta zararlı olabilir. Bu nedenle demir tedavisine başlamadan önce doğru tanı konmalıdır.

Tedavi Seçenekleri

Ağızdan Demir Tedavisi

Tedavinin temelidir. Demir tabletleri, şuruplar veya damlalar kullanılır:

• En iyi emilim için genellikle aç karnına, yemekten 1 saat önce alınması önerilir. Mide yakınması olursa yemekle birlikte alınabilir.
• C vitamini içeren içeceklerle (portakal suyu gibi) alınması emilimi artırır.
• Çay, kahve, süt ve süt ürünleri, kalsiyum ilaçları ve mide ilaçlarıyla birlikte alınmamalıdır; aralarında en az 2 saat bırakılmalıdır.
• Bazı hastalarda gün aşırı kullanım daha iyi tolere edilir ve emilim açısından da avantajlı olabilir; doz ve kullanım şeklini hekiminiz belirler.
• Hemoglobin genellikle 2–4 hafta içinde yükselmeye başlar ve 2 ay içinde normale döner. Ancak demir depolarının dolması için tedaviye hemoglobin düzeldikten sonra da en az 3 ay devam edilmelidir.

Yan Etkiler

Bulantı, karın ağrısı, kabızlık veya ishal ve dışkının siyah renkte olması sık görülür. Siyah dışkı demir tedavisine bağlı ve zararsızdır; ancak katran gibi yapışkan ve kötü kokulu siyah dışkı mide kanamasını gösterebileceği için ayırt edilmelidir. Demir şuruplarından sonra dişlerde lekelenmeyi önlemek için ağız çalkalanmalıdır.

Damardan Demir Tedavisi

Ağızdan demiri tolere edemeyenlerde, emilim bozukluğu olanlarda, kan kaybı devam edenlerde, gebeliğin ileri dönemlerinde, kronik böbrek hastalığında ve hızlı yükselme gereken durumlarda hastanede damardan demir verilebilir.

Kan Nakli

Çok ağır anemisi olan, kalp-akciğer belirtileri gelişen veya aktif kanaması olan hastalarda gerekebilir.

Nedenin Tedavisi

Kanama kaynağının (ülser, polip, miyom vb.) veya emilim bozukluğunun tedavi edilmesi, demir eksikliğinin tekrarlamasını önlemek için şarttır.

Beslenme Önerileri

Demirden Zengin Besinler

• Hayvansal kaynaklar (iyi emilen hem demiri): Kırmızı et, karaciğer, tavuk ve hindi (özellikle koyu et), balık, yumurta sarısı.
• Bitkisel kaynaklar: Kuru baklagiller (mercimek, nohut, kuru fasulye), koyu yeşil yapraklı sebzeler (ıspanak, pazı), pekmez, kuru meyveler (kuru kayısı, kuru üzüm), tam tahıllar, susam ve tahin, kabak çekirdeği.

Emilimi Artırma ve Azaltma

• Bitkisel demir kaynaklarını C vitamini içeren besinlerle (limon, portakal, domates, biber, maydanoz) birlikte tüketin.
• Çay ve kahveyi yemeklerle birlikte değil, yemekten 1–2 saat sonra için.
• Bebeklere 1 yaşından önce inek sütü vermeyin; 1 yaşından sonra da günlük süt miktarını aşırıya kaçırmayın.

Gebelikte ve Bebeklerde Demir

Gebelikte demir ihtiyacı belirgin şekilde artar. Ülkemizde Sağlık Bakanlığı programı kapsamında gebelere ve bebeklere demir desteği önerilmektedir. Gebelikteki demir eksikliği erken doğum ve düşük doğum ağırlığı riskini artırabilir. Bebeklerde ise demir eksikliği, zihinsel gelişimi olumsuz etkileyebileceği için önemlidir; demir desteğinin dozu ve süresi çocuk doktoru tarafından belirlenmelidir.

Sık Sorulan Sorular

• Demir ilacını ne kadar süre kullanmalıyım? Hemoglobin düzeldikten sonra depoların dolması için genellikle en az 3 ay daha kullanılması gerekir; süreyi hekiminiz belirler.
• Kendi kendime demir ilacı kullanabilir miyim? Hayır; kansızlığın nedeni demir eksikliği olmayabilir. Gereksiz demir kullanımı, özellikle talasemi taşıyıcılarında ve demir birikimi hastalığında zararlıdır.
• Ferritin normale dönünce tedavi biter mi? Hekiminiz kontrol testleriyle karar verir; nedeni ortadan kalkmadıysa eksiklik tekrarlayabilir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Sürekli yorgunluk, solukluk, eforla nefes darlığı, çarpıntı, saç dökülmesi, tırnak kırılması veya buz yeme isteği gibi belirtileriniz varsa, adet kanamalarınız çok yoğun veya uzun sürüyorsa, ya da demir tedavisine rağmen değerleriniz düzelmiyorsa hekiminize başvurun. Erkekseniz veya menopoz sonrası dönemdeyseniz ve demir eksikliği saptandıysa mutlaka nedeninin araştırılması gerekir.

Acil durum: Kan kusma, katran renginde dışkılama, makattan bol kanama, göğüs ağrısı, istirahatte nefes darlığı, bayılma veya çok hızlı kalp atışı varsa beklemeden acil servise başvurun. Bir çocuğun kazara çok sayıda demir tableti yutması zehirlenmeye yol açabilir; bu durumda hemen 112'yi veya Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ni (114) arayın.

Demir eksikliği anemisi aile hekimliği, iç hastalıkları ve hematoloji uzmanları tarafından tedavi edilir; çocuklarda çocuk sağlığı ve hastalıkları ve çocuk hematolojisi uzmanları takip eder. Nedenin araştırılmasında gastroenteroloji ve kadın hastalıkları ve doğum uzmanları sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.