Kuduz

Kuduz Nedir?

Kuduz, kuduz virüsünün neden olduğu, beyni ve sinir sistemini etkileyen ölümcül bir enfeksiyon hastalığıdır. Virüs, enfekte hayvanların tükürüğünde bulunur ve genellikle ısırık veya tırmalama yoluyla insanlara bulaşır. Virüs yara yerinden sinirler boyunca yavaşça ilerleyerek beyne ulaşır ve orada ağır bir beyin iltihabına (ensefalit) yol açar.

Kuduz, belirtiler bir kez başladıktan sonra neredeyse her zaman ölümle sonuçlanır. Ancak iyi haber şudur: Kuduz, temas sonrasında hızlı ve doğru şekilde uygulanan yara bakımı, aşı ve gerektiğinde kuduz immünoglobulini ile neredeyse %100 önlenebilir. Bu nedenle kuduz şüpheli bir hayvan teması sonrasında vakit kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvurmak hayati önem taşır.

Dünyada her yıl on binlerce kişi kuduz nedeniyle hayatını kaybetmektedir; bunların büyük kısmı köpek ısırıklarına bağlıdır ve çocuklar en çok etkilenen gruptur. Türkiye'de kuduz hâlâ görülen bir hastalıktır ve her yıl çok sayıda kişi kuduz riskli temas nedeniyle aşılanmaktadır.

Kuduz Nasıl Bulaşır?

• Isırık: En sık bulaşma yoludur.
• Tırmalama: Hayvanın tükürüğüyle bulaşmış tırnaklarla oluşan çizikler.
• Yalama: Hayvanın açık yaraları, sıyrıkları veya ağız, göz ve burun gibi mukozaları yalaması.
• Nadir yollar: Organ ve doku nakli; mağaralarda yoğun yarasa bulunan ortamlarda solunum yolu (çok nadir).

Kuduz, hayvanın sağlam deriye dokunması, okşanması, kanı, idrarı veya dışkısıyla bulaşmaz. İnsandan insana bulaşma son derece nadirdir.

Kuduz Taşıyabilen Hayvanlar

• Köpekler: Dünyada ve ülkemizde en önemli kaynaktır.
• Kediler
• Yaban hayvanları: Tilki, kurt, çakal, sansar, kokarca, rakun.
• Yarasalar
• Çiftlik hayvanları: Sığır, at, eşek, koyun, keçi (genellikle başka hayvanlardan enfekte olurlar).

Fare, sıçan, sincap, hamster, tavşan gibi kemirgenlerin ısırıkları genellikle kuduz riski taşımaz; ancak her durum sağlık kuruluşunda değerlendirilmelidir.

Kuluçka Süresi

Virüsün vücuda girişinden belirtilerin başlamasına kadar geçen süre genellikle 1–3 aydır; ancak birkaç günden bir yıldan uzun süreye kadar değişebilir. Bu süre, ısırığın yerine ve ciddiyetine bağlıdır: Baş, boyun, yüz ve el gibi sinir yoğunluğu fazla olan bölgelere yakın ısırıklarda ve derin, çok sayıda ısırıkta kuluçka süresi kısalır. Kuluçka süresi boyunca kişide hiçbir belirti olmaz; bu dönem, aşı ile hastalığın önlenebileceği değerli bir zaman dilimidir.

Belirtileri Nelerdir?

Başlangıç Dönemi

• Ateş, halsizlik, baş ağrısı
• İştahsızlık, bulantı
• Isırık yerinde karıncalanma, kaşıntı, yanma veya ağrı (en tipik erken belirtidir)
• Huzursuzluk, kaygı

Nörolojik Dönem

Başlangıç belirtilerinden 2–10 gün sonra iki farklı şekilde ilerleyebilir:

• Saldırgan (ensefalitik) kuduz: En sık formdur. Aşırı huzursuzluk, saldırganlık, kafa karışıklığı, halüsinasyonlar, aşırı tükürük salgısı, su korkusu (hidrofobi): Su içmeye çalışırken boğaz kaslarında ağrılı kasılmalar; hava korkusu (aerofobi): Yüze hava üflendiğinde kasılmalar. Bilinçli dönemler ile ajitasyon dönemleri birbirini izler.
• Paralitik (sessiz) kuduz: Isırılan bölgeden başlayarak yayılan kas güçsüzlüğü ve felç. Daha az belirgindir ve sıklıkla başka hastalıklarla karıştırılır.

Her iki formda da hastalık koma ve solunum yetmezliği ile sonuçlanır.

Hayvan Isırığı veya Teması Sonrası Ne Yapılmalı?

1. Yara Bakımı (Hemen)

• Yarayı bol su ve sabunla en az 15 dakika boyunca yıkayın. Bu basit işlem, virüs miktarını büyük ölçüde azaltır ve kuduzdan korunmada çok etkilidir.
• Yıkadıktan sonra povidon-iyot veya alkol gibi bir antiseptik uygulayın.
• Yarayı mümkünse dikmeyin veya kapatmayın; dikiş gerekiyorsa sağlık personeli karar verir.
• Yara üzerine bitkisel karışım, toz, kahve, salça gibi maddeler koymayın.

2. Sağlık Kuruluşuna Başvurun (Aynı Gün)

Yara bakımından sonra vakit kaybetmeden en yakın sağlık kuruluşuna, aile hekimine veya acil servise başvurun. Kuduz aşısı ve kuduz immünoglobulini Türkiye'de ücretsiz olarak uygulanmaktadır. Başvuru gecikmiş olsa bile, belirtiler başlamadığı sürece aşılama yapılmalıdır; ısırıktan aylar sonra da olsa başvurmak hayat kurtarır.

3. Hayvanla İlgili Bilgileri Verin

• Hayvanın türü, sahipli mi sahipsiz mi olduğu, aşı durumu
• Hayvanın davranışı (saldırgan, sebepsiz ısırma)
• Hayvanın yakalanabilir veya gözlenebilir olup olmadığı

Isıran köpek veya kedi yakalanabiliyorsa, veteriner hekim gözetiminde 10 gün süreyle gözlem altında tutulur. Bu süre içinde hayvan sağlıklı kalırsa, ısırık anında kuduz virüsü taşımadığı kabul edilir ve aşılama sağlık personeli kararıyla sonlandırılabilir. Hayvanı kendiniz öldürmeye çalışmayın; ölen hayvanın beyni incelenebilir, bu nedenle başı zarar görmemelidir.

Temas Sonrası Koruma (Profilaksi)

Sağlık personeli temasın türüne göre riski değerlendirir ve uygun tedaviyi belirler:

• Kuduz aşısı: Kola (bebeklerde uyluğa) kas içine, belirli günlerde (genellikle 0, 3, 7, 14 ve 28. günler veya kısaltılmış şemalarla) uygulanır. Aşı takvimine eksiksiz uymak çok önemlidir.
• Kuduz immünoglobulini: Derin, kanayan ısırıklar, çok sayıda ısırık, baş-boyun ve el bölgesi ısırıkları ile yarasa temaslarında, hazır antikor içeren bu serum yaranın içine ve çevresine uygulanır. Aşının koruma oluşturmasına kadar geçen sürede kişiyi korur.
• Tetanoz aşısı: Tetanoz aşı durumu da gözden geçirilir.
• Antibiyotik: Isırık yarası enfeksiyonunu önlemek için gerektiğinde verilir.

Kuduz aşısı güvenlidir; gebelikte, emzirme döneminde ve bebeklerde de uygulanır. Kuduz riskli temaslarda aşı için herhangi bir engel yoktur.

Temas Öncesi Aşılama

Veteriner hekimler, hayvan bakıcıları, laboratuvar çalışanları, mağara araştırmacıları ve kuduzun yaygın olduğu bölgelere uzun süreli seyahat edecekler gibi yüksek risk grubundaki kişilere, temas olmadan önce koruyucu kuduz aşısı yapılması önerilir. Bu kişiler temas sonrasında daha az doz aşıya ihtiyaç duyar ve immünoglobulin gerekmez.

Sık Sorulan Sorular

• Aşılı bir köpek ısırdı, yine de başvurmalı mıyım? Evet. Hayvanın aşı kayıtlarının güncel olup olmadığı ve gözlem imkânı sağlık personeli tarafından değerlendirilmelidir.
• Isırık çok küçüktü, kanamadı bile. Kanamayan küçük ısırık ve tırmalamalar da kuduz riski taşıyabilir; mutlaka değerlendirme yaptırın.
• Daha önce kuduz aşısı oldum. Daha önce tam aşılanmış kişilerde yeni bir temas sonrasında genellikle daha az doz aşı yeterlidir ve immünoglobulin gerekmez; yine de başvurmalısınız.
• Aşı sırasında alkol veya ilaç kullanabilir miyim? Aşı takvimi süresince bağışıklık sistemini baskılayan ilaçlar (kortizon gibi) aşının etkisini azaltabilir; kullandığınız ilaçları sağlık personeline bildirin.

Tedavi

Belirtiler başladıktan sonra kuduzun etkili bir tedavisi yoktur. Hasta yoğun bakımda destekleyici tedavi ile izlenir. Dünyada belirtiler başladıktan sonra hayatta kalan çok az sayıda vaka bildirilmiştir. Bu nedenle kuduzda tek etkili yol korunma ve temas sonrası hızlı aşılamadır.

Kuduzdan Korunma Yolları

• Evcil hayvanlarınızı aşılatın: Köpek ve kedilerin düzenli kuduz aşısı yaptırılması, insanlarda kuduzu önlemenin en etkili yoludur.
• Sahipsiz ve yabani hayvanlara yaklaşmayın, onları beslerken dikkatli olun; elle yakalamaya ve sevmeye çalışmayın.
• Çocuklarınızı eğitin: Tanımadıkları hayvanlara dokunmamalarını, ısırılır veya tırmalanırlarsa mutlaka size haber vermelerini öğretin.
• Yarasalara çıplak elle dokunmayın. Uyurken odada yarasa bulunmuşsa, ısırık fark edilmese bile sağlık kuruluşuna başvurun.
• Hasta veya garip davranan hayvanları belediye veya il/ilçe tarım müdürlüğüne bildirin.
• Yurt dışı seyahatlerinde kuduzun yaygın olduğu bölgelere gidecekseniz, seyahat öncesinde aşı konusunda hekiminize danışın.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Acil durum: Herhangi bir hayvan tarafından ısırıldıysanız, tırmalandıysanız veya hayvan açık yaranızı ya da ağız, göz, burun gibi bölgelerinizi yaladıysa, yarayı hemen sabunlu suyla yıkayın ve aynı gün sağlık kuruluşuna başvurun. Hayvan sağlıklı görünse veya aşılı olduğu söylense bile değerlendirme yaptırın. Kuduz aşı takviminizi yarım bırakmayın.

Daha önce hayvan teması olan bir kişide ısırık yerinde karıncalanma, ağrı, ateş, huzursuzluk, yutma güçlüğü, su içmekten korkma veya davranış değişiklikleri başlarsa beklemeden 112'yi arayın.

Kuduz riskli temaslar acil tıp, aile hekimliği ve enfeksiyon hastalıkları ve klinik mikrobiyoloji uzmanları tarafından değerlendirilir; çocuklarda çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanları da sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.