Tetanoz

Tetanoz Nedir?

Tetanoz, Clostridium tetani adlı bakterinin ürettiği güçlü bir toksinin (zehir) sinir sistemini etkilemesiyle ortaya çıkan, hayatı tehdit eden bir hastalıktır. Toksin, kasların kontrolünü sağlayan sinirleri etkileyerek ağrılı kas kasılmalarına ve kas sertliğine yol açar. Hastalığın en tipik belirtisi çene kaslarının kasılmasıyla ağzın açılamamasıdır; bu nedenle halk arasında "kazıklı humma" veya İngilizce adıyla "lockjaw" (kilitli çene) olarak da bilinir.

Tetanoz bakterisinin sporları doğada çok yaygındır; toprakta, tozda, hayvan dışkısında ve paslı nesnelerin yüzeyinde bulunur. Sporlar yıllarca canlı kalabilir. Bir yara yoluyla vücuda giren sporlar, özellikle oksijenin az olduğu derin ve kirli yaralarda aktifleşerek toksin üretir.

Tetanoz insandan insana bulaşmaz. Aşılama sayesinde gelişmiş ülkelerde ve Türkiye'de oldukça nadir görülür; ancak aşısız veya aşıları eksik kişilerde, özellikle yaşlılarda hâlâ ölümcül olabilir. Tetanoz aşıyla tamamen önlenebilir bir hastalıktır.

Nasıl Bulaşır?

Tetanoz bakterisi vücuda cilt bütünlüğünün bozulduğu yerlerden girer:

• Kirli ve derin yaralar: Çivi, tel, cam veya tahta parçası batması, delici yaralar
• Toprak, gübre veya tozla kirlenmiş yaralar
• Hayvan ısırıkları ve tırmalamaları
• Yanıklar ve donmalar
• Ezilme yaralanmaları ve açık kırıklar
• Kirli enjektörlerle yapılan iğneler, dövme ve piercing
• Cerrahi işlemler ve diş enfeksiyonları (nadiren)
• Kronik yaralar: Diyabetik ayak yaraları ve bası yaraları
• Yenidoğan tetanozu: Steril olmayan koşullarda göbek kordonunun kesilmesi veya göbeğe kirli maddeler sürülmesiyle bebeklerde görülür. Annenin aşılanmasıyla önlenebilir.

Küçük ve önemsiz görünen yaralar, hatta fark edilmeyen sıyrıklar da tetanoza yol açabilir. Tetanoz vakalarının bir kısmında belirgin bir yara öyküsü hatırlanmaz.

Risk Faktörleri

• Hiç aşı olmamış veya aşı programını tamamlamamış olmak
• Son 10 yıl içinde rapel (hatırlatma) dozunun yapılmamış olması
• İleri yaş: Yaşlılarda bağışıklık azalmış ve aşılar eksik olabilir
• Tarım, hayvancılık ve bahçe işleriyle uğraşmak
• Diyabet ve kronik yaralar
• Damar içi madde kullanımı
• Afet bölgelerinde yaralanma

Belirtileri Nelerdir?

Kuluçka süresi, yani bakterinin vücuda girmesinden belirtilerin başlamasına kadar geçen süre, genellikle 3–21 gündür (ortalama 8 gün); bazen bir gün kadar kısa veya aylar kadar uzun olabilir. Yara baş ve gövdeye ne kadar yakınsa ve kuluçka süresi ne kadar kısaysa hastalık genellikle o kadar ağır seyreder.

Erken Belirtiler

• Çene kaslarında sertlik ve ağzı açmada güçlük (trismus): Genellikle ilk belirtidir.
• Boyun sertliği
• Yutma güçlüğü
• Huzursuzluk, sinirlilik
• Yaralanan bölgede kas seğirmesi veya kasılma

İlerleyen Belirtiler

• Sardonik gülümseme (risus sardonicus): Yüz kaslarının kasılmasıyla oluşan, sabit ve gergin bir gülümseme ifadesi.
• Karın, sırt ve gövde kaslarında sertlik
• Opistotonus: Sırt kaslarının şiddetli kasılmasıyla vücudun geriye doğru yay gibi kıvrılması.
• Ağrılı kas spazmları: Ses, ışık, dokunma veya hava akımı gibi küçük uyaranlarla tetiklenebilen, dakikalar süren, çok ağrılı kasılmalar. Bu spazmlar sırasında kemik kırıkları oluşabilir.
• Solunum güçlüğü: Gırtlak ve solunum kaslarının kasılmasına bağlı; hayatı tehdit eder.
• Otonom sinir sistemi bozuklukları: Ateş, aşırı terleme, tansiyon dalgalanmaları, hızlı veya düzensiz kalp atışı.

Hastalık süresince kişinin bilinci genellikle açıktır; bu nedenle spazmlar çok ağrılı ve korkutucu olarak deneyimlenir.

Tanı Nasıl Konur?

Tetanoz tanısı, belirtiler ve muayene bulgularına dayanılarak klinik olarak konur. Tanıyı kesinleştiren özel bir kan testi yoktur. Yaralanma öyküsü, aşı durumu ve tipik belirtiler değerlendirilir. Benzer belirtiler yapabilen menenjit, kuduz, bazı ilaçlara bağlı kas kasılmaları, kan kalsiyum düşüklüğü ve striknin zehirlenmesi gibi durumlar dışlanır.

Tedavi Seçenekleri

Tetanoz acil bir durumdur ve yoğun bakım ünitesinde tedavi edilmesi gerekir. Tedavi, hastalık birkaç hafta sürebileceği için uzun bir süreçtir.

• Tetanoz immünoglobulini: Kanda henüz sinirlere bağlanmamış toksini etkisiz hale getirir. Ancak sinirlere bağlanmış toksini ortadan kaldıramaz; bu nedenle erken verilmesi önemlidir.
• Yara bakımı: Yaranın iyice temizlenmesi, ölü ve kirli dokuların çıkarılması.
• Antibiyotik tedavisi: Toksin üreten bakterileri yok etmek için.
• Kas spazmlarının kontrolü: Kas gevşetici ve sakinleştirici ilaçlar kullanılır. Hasta, spazmları tetikleyebilecek ses ve ışıktan uzak, sessiz ve loş bir odada tutulur.
• Solunum desteği: Ağır vakalarda hava yolunun korunması için nefes borusuna tüp yerleştirilmesi veya trakeostomi ve solunum cihazı desteği gerekir.
• Otonom sinir sistemi bozukluklarının tedavisi: Tansiyon ve kalp ritmi bozuklukları ilaçlarla kontrol edilir.
• Beslenme ve genel destek: Yutma güçlüğü nedeniyle sondayla veya damar yoluyla beslenme, bası yaralarının ve pıhtı oluşumunun önlenmesi.
• Aşılama: Tetanoz geçirmek kalıcı bağışıklık sağlamaz. Bu nedenle iyileşen hastaların da aşı programını tamamlaması gerekir.

İyileşme yavaştır; kas spazmları birkaç hafta sürebilir ve tam iyileşme aylar alabilir. Erken ve uygun yoğun bakım tedavisiyle hastaların çoğu kalıcı sorun olmadan iyileşir; ancak tedavi edilmeyen veya ağır vakalarda tetanoz ölümcül olabilir.

Yaralanma Sonrası Ne Yapılmalı?

• Yarayı hemen bol su ve sabunla yıkayın, kir ve yabancı cisimleri temizleyin.
• Derin, kirli, toprakla temas etmiş, delici veya hayvan ısırığına bağlı yaralarda sağlık kuruluşuna başvurun.
• Aşı durumunuzu bilin: Hekim, yaranın türüne ve son tetanoz aşınızın ne zaman yapıldığına göre aşı ve gerekirse tetanoz immünoglobulini uygulamasına karar verir.
• Temiz ve küçük yaralarda, son aşının üzerinden 10 yıldan fazla geçmişse aşı yapılır.
• Kirli veya derin yaralarda, son aşının üzerinden 5 yıldan fazla geçmişse aşı yapılır; aşı öyküsü bilinmiyor veya eksikse aşıyla birlikte tetanoz immünoglobulini de uygulanabilir.

Tetanozla İlgili Yanlış Bilinenler

• "Tetanoz yalnızca paslı çividen bulaşır": Yanlıştır. Pas tetanoza neden olmaz; bakteri sporları toprak ve tozda bulunur. Paslı nesneler genellikle kirli ortamlarda bulunduğu için risklidir. Her türlü kirli yara tetanoza yol açabilir.
• "Çocukken aşı oldum, artık korunuyorum": Yanlıştır. Tetanoza karşı koruma zamanla azalır; bu nedenle erişkinlikte her 10 yılda bir rapel doz gereklidir.
• "Tetanoz geçiren kişi bir daha yakalanmaz": Yanlıştır. Hastalığı geçirmek bağışıklık sağlamaz; iyileşen kişilerin de aşılanması gerekir.
• "Küçük bir sıyrıktan tetanoz olmaz": Yanlıştır. Tetanoz vakalarının bir kısmı küçük ve önemsiz görünen yaralanmalardan sonra gelişir.

Korunma: Tetanoz Aşısı

Tetanozdan korunmanın tek ve en etkili yolu aşıdır.

• Çocukluk çağı aşıları: Türkiye'de çocukluk aşı takviminde tetanoz aşısı, difteri ve boğmaca aşılarıyla birlikte kombine aşılar şeklinde bebeklik döneminde ve ilkokul çağında uygulanır. İlkokul ikinci veya sekizinci sınıfta rapel doz yapılır.
• Erişkinler: Çocukluk aşılarını tamamlamış erişkinlerin her 10 yılda bir tetanoz-difteri (Td) rapel dozu yaptırması önerilir.
• Hiç aşılanmamış erişkinler: Belirli aralıklarla uygulanan üç dozluk temel aşılama serisi yapılır.
• Gebeler: Gebelikte tetanoz aşısı, hem anneyi hem de yenidoğanı tetanoza karşı korumak için önerilir. Aşı durumunuzu gebelik kontrollerinizde hekiminizle konuşun.
• Yaşlılar: Aşıları eksik kalmış olabilir; son aşınızın ne zaman yapıldığını bilmiyorsanız aile hekiminize danışın.

Aile hekiminiz aşı kayıtlarınızı kontrol ederek eksik dozlarınızı tamamlayabilir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

• Derin, kirli, toprakla temas etmiş veya delici bir yaralanma yaşadıysanız
• Hayvan ısırığına maruz kaldıysanız
• Son tetanoz aşınızın üzerinden 10 yıldan fazla geçtiyse veya bilmiyorsanız

Acil durum: Bir yaralanmadan sonraki günler veya haftalar içinde çene sertliği, ağzı açmada güçlük, boyun sertliği, yutma güçlüğü veya kas kasılmaları başlarsa beklemeden 112'yi arayın veya acil servise başvurun.

Tetanoz enfeksiyon hastalıkları ve klinik mikrobiyoloji ve yoğun bakım uzmanları tarafından tedavi edilir. Yaralanma sonrası değerlendirme ve aşılama acil tıp hekimleri ve aile hekimleri tarafından yapılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.