Şaşılık

Göz Hastalıkları
Halk arasında: strabismus

Şaşılık, bir gözün diğerinden farklı yöne kaymasıdır. Tıpta strabismus olarak bilinir. Belirtileri arasında kayma, çift görme, göz yorgunluğu ve baş eğme yer alır. Nedenleri genetik yatkınlık, kırma kusurları ve nörolojik hastalıklar olabilir. Çocuklarda erken tedavi edilmezse göz tembelliği gelişebilir. Tanı göz muayenesi ile konur; tedavide gözlük, göz bandı, egzersiz veya cerrahi uygulanır. Erişkinlerde ani şaşılık acil durum olabilir.

Şaşılık Nedir?

Şaşılık (strabismus), iki gözün aynı noktaya bakmaması, yani gözlerden birinin veya her ikisinin farklı yönlere kaymasıdır. Kayan göz içe (ezotropya), dışa (ekzotropya), yukarı (hipertropya) veya aşağı (hipotropya) doğru sapabilir. Şaşılık sürekli olabileceği gibi yalnızca yorgunluk, hastalık veya dalgınlık anlarında ortaya çıkan aralıklı bir şekilde de olabilir.

Normalde gözleri hareket ettiren altı kas, beyin tarafından uyumlu şekilde kontrol edilir ve iki göz aynı noktaya yönlendirilir. Beyin, iki gözden gelen görüntüyü birleştirerek tek ve derinlik algısı olan (üç boyutlu) bir görüntü oluşturur. Şaşılıkta bu uyum bozulur.

Şaşılık, çocukların yaklaşık %2–4'ünde görülür; erişkinlerde de ortaya çıkabilir. Şaşılık yalnızca estetik bir sorun değildir: Çocuklarda tedavi edilmezse kayan gözde kalıcı göz tembelliğine ve derinlik algısının kaybına yol açabilir. Ayrıca şaşılık, nadiren de olsa gözde veya beyinde ciddi bir hastalığın ilk belirtisi olabilir. Bu nedenle her yaşta şaşılık mutlaka bir göz hekimi tarafından değerlendirilmelidir.

Önemli: "Çocuk büyüyünce şaşılık geçer" düşüncesi yanlıştır. Gerçek şaşılık kendiliğinden geçmez ve erken tedavi gerektirir.

Şaşılık Türleri

Kayma Yönüne Göre

  • Ezotropya (içe şaşılık): Gözün burna doğru kayması; çocuklarda en sık görülen türdür.
  • Ekzotropya (dışa şaşılık): Gözün şakağa doğru kayması; genellikle aralıklıdır ve yorgunlukta, uzağa bakarken veya güneşli ortamda belirginleşir.
  • Hipertropya ve hipotropya: Gözün yukarı veya aşağı kayması.

Başlangıç Zamanı ve Nedene Göre

  • İnfantil (doğumsal) ezotropya: İlk 6 ay içinde başlayan, genellikle büyük açılı içe kayma.
  • Akomodatif ezotropya: Genellikle 2–4 yaşları arasında başlar. Yüksek hipermetropisi (uzağı görme kusuru) olan çocuklarda, net görebilmek için gözlerin aşırı odaklanma çabası sonucu içe kayma gelişir. Gözlükle büyük ölçüde veya tamamen düzelebilir.
  • Aralıklı ekzotropya: Çocukluk döneminde sık görülen dışa kayma; bazı zamanlar belirgin, bazı zamanlar gözler düzdür.
  • Felçli (paralitik) şaşılık: Göz kaslarını çalıştıran sinirlerin felci; erişkinlerde ani başlayan şaşılığın önemli nedenidir.
  • Kısıtlayıcı şaşılık: Tiroid göz hastalığı veya göz çevresi kırıklarına bağlı kas hareketinin kısıtlanması.

Yalancı Şaşılık (Psödostrabismus)

Bebeklerde burun kökü geniş ve yassı olduğu için ve göz iç köşesinde deri kıvrımı bulunduğu için gözlerin beyaz kısmı içte az görünür; bu da gözler içe kayıyormuş gibi bir görünüm yaratır. Gerçek bir şaşılık değildir ve yüz geliştikçe düzelir. Ancak gerçek şaşılıktan ayırt edilmesi için göz hekimi muayenesi gerekir.

Not: Doğumdan sonraki ilk 3–4 ayda bebeklerde gözlerde zaman zaman geçici kaymalar görülebilir; bu dönemden sonra devam eden veya sürekli olan kaymalar değerlendirilmelidir.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

  • Kırma kusurları: Özellikle yüksek hipermetropi; iki göz arasında numara farkı
  • Aile öyküsü: Ailede şaşılık veya göz tembelliği olan çocuklarda risk artar.
  • Erken doğum ve düşük doğum ağırlığı; prematüre retinopatisi
  • Nörolojik hastalıklar: Serebral palsi, hidrosefali, Down sendromu ve diğer genetik sendromlar
  • Gözde görmeyi azaltan hastalıklar: Doğumsal katarakt, retina hastalıkları, görme siniri hastalıkları ve retinoblastom (göz kanseri). Bir gözü iyi görmeyen çocuklarda o göz kayabilir.
  • Erişkinlerde: Diyabet, yüksek tansiyon, tiroid hastalıkları (Graves göz hastalığı), myastenia gravis, inme, beyin tümörleri, beyin anevrizmaları, kafa travmaları ve göz çevresi kırıkları
  • Önceki göz ameliyatları (katarakt, retina ameliyatları)

Belirtileri Nelerdir?

Çocuklarda

  • Gözlerden birinin içe, dışa, yukarı veya aşağı kayması
  • Başı bir tarafa eğerek veya çevirerek bakma
  • Güneşte veya parlak ışıkta bir gözü kısma veya kapatma
  • Eşyalara çarpma, derinlik algısında zorluk
  • Fotoğraflarda gözlerin farklı yöne bakması veya ışık yansımalarının iki gözde farklı yerde olması

Çocuklar genellikle çift görme şikâyet etmez; çünkü beyin kayan gözden gelen görüntüyü bastırır. Bu bastırma da göz tembelliğine yol açar.

Erişkinlerde

  • Çift görme: Erişkin yaşta ortaya çıkan şaşılıkta en sık belirtidir; çünkü erişkin beyni kayan gözün görüntüsünü bastıramaz.
  • Göz yorgunluğu, baş ağrısı
  • Okumada güçlük
  • Başı belirli bir pozisyonda tutma
  • Estetik kaygılar, özgüven sorunları ve sosyal kaygı

Tanı Nasıl Konur?

  • Görme keskinliği testi: Her göz ayrı ayrı test edilir; göz tembelliği araştırılır.
  • Şaşılık muayenesi: Kapama-açma testleri, prizmalarla kaymanın açısının ölçülmesi, göz hareketlerinin tüm yönlerde değerlendirilmesi.
  • Damla ile gözlük numarası ölçümü (sikloplejik refraksiyon): Göz kaslarını gevşeten damlalarla gerçek gözlük numarası ölçülür.
  • Göz dibi muayenesi: Retina ve görme siniri hastalıklarının dışlanması.
  • Derinlik algısı (stereopsis) testleri
  • Erişkinlerde ve ani başlayan şaşılıkta ek testler: Beyin MR'ı, kan şekeri, tiroid testleri, myastenia gravis testleri ve nörolojik değerlendirme.

Tedavi Seçenekleri

Şaşılık tedavisinin amaçları; gözlerin düz görünmesini sağlamak, göz tembelliğini önlemek veya tedavi etmek, iki gözün birlikte kullanımını ve derinlik algısını geliştirmek, erişkinlerde çift görmeyi gidermektir.

Gözlük

Kırma kusuru varsa ilk adımdır. Özellikle akomodatif ezotropyada gözlükler şaşılığı tamamen düzeltebilir. Gözlüğün sürekli takılması gerekir; gözlük çıkarıldığında kayma yeniden görülebilir. Bazı çocuklarda yakın için ek numara içeren çift odaklı (bifokal) gözlükler kullanılır.

Göz Tembelliği Tedavisi

Şaşılığa eşlik eden göz tembelliği, ameliyattan önce kapama (sağlam gözün bantla kapatılması) veya atropin damla tedavisiyle tedavi edilir.

Prizmalı Gözlükler

Özellikle erişkinlerde, küçük açılı şaşılıklarda çift görmeyi gidermek için kullanılabilir.

Göz Egzersizleri (Ortoptik Tedavi)

Bazı aralıklı dışa şaşılık ve yakına bakarken gözlerin içe yaklaşmasında zorluk (konverjans yetmezliği) gibi durumlarda faydalı olabilir.

Şaşılık Ameliyatı

Gözlük ve diğer yöntemlerle düzelmeyen şaşılıklarda gözü hareket ettiren kasların yeri veya uzunluğu değiştirilerek gözlerin düz konuma getirilmesi sağlanır. Göz küresi açılmaz; ameliyat gözün dış yüzeyindeki kaslar üzerinde yapılır. Çocuklarda genel anestezi, erişkinlerde genel veya lokal anestezi altında yapılır ve çoğunlukla günübirliktir. İnfantil ezotropyada derinlik algısının gelişimi için ameliyatın erken yaşta yapılması önerilir. Bazı hastalarda zamanla ikinci bir ameliyat gerekebilir. Erişkinlerde ayarlanabilir dikiş teknikleri kullanılabilir.

Botulinum Toksini Enjeksiyonu

Seçilmiş hastalarda, göz kaslarından birine enjeksiyonla geçici zayıflatma yapılarak kaymanın azaltılması; özellikle felçli şaşılıkta ve bazı küçük çocuklarda kullanılabilir.

Altta Yatan Hastalığın Tedavisi

Diyabet, tiroid hastalığı, myastenia gravis ve nörolojik hastalıklara bağlı şaşılıklarda altta yatan hastalık tedavi edilir. Diyabet veya tansiyona bağlı sinir felçlerinin önemli bir kısmı birkaç ay içinde kendiliğinden düzelebilir.

Erişkinlerde Şaşılık Tedavisi

Şaşılık tedavisi için yaş sınırı yoktur. Erişkin yaşta şaşılık ameliyatı yalnızca estetik amaçlı değildir; çift görmeyi giderir, baş pozisyonunu düzeltir, görme alanını genişletir ve kişinin sosyal ve mesleki yaşamında özgüvenini artırır.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Bebeğinizin gözlerinde 3–4 aylıktan sonra kayma devam ediyorsa, çocuğunuzun gözlerinden biri içe, dışa, yukarı veya aşağı kayıyorsa, başını eğerek bakıyorsa ya da güneşte bir gözünü kapatıyorsa bir göz hastalıkları uzmanına başvurun. Belirti olmasa da çocukların 3–4 yaşında göz muayenesi yaptırması önerilir. Ailenizde şaşılık veya göz tembelliği varsa çocuğunuzu daha erken muayene ettirin.

Acil durum: Erişkinde aniden başlayan çift görme veya göz kayması, özellikle baş ağrısı, göz kapağı düşüklüğü, göz bebeğinde genişleme, konuşma bozukluğu, yüzde kayma veya kol-bacakta güçsüzlükle birlikteyse beyin anevrizması, inme veya tümör olabilir; beklemeden acil servise başvurun. Çocukta ani başlayan şaşılık, göz bebeğinde beyaz yansıma, baş ağrısı, kusma ve denge bozukluğu varsa vakit kaybetmeden hekime başvurun.

Şaşılık göz hastalıkları uzmanları, özellikle çocuk göz hastalıkları ve şaşılık alanında deneyimli hekimler tarafından tanı alır ve tedavi edilir. Erişkinlerde ve nörolojik nedenlerde nöroloji ve nöro-oftalmoloji, tiroid göz hastalığında endokrinoloji, beyin kaynaklı nedenlerde beyin ve sinir cerrahisi uzmanları sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.

Sık Sorulan Sorular

Şaşılık kendiliğinden düzelir mi?

Bazı bebeklerde ara ara görülen kaymalar zamanla düzelebilir, ancak sürekli veya artan şaşılık kendiliğinden geçmez. Göz tembelliğini önlemek için mutlaka bir göz hekimine danışılmalıdır.

Şaşılık ameliyatı hangi durumlarda yapılır?

Gözlük, bandaj veya egzersizlerle düzelmeyen şaşılık vakalarında cerrahi önerilir. Ameliyat göz kaslarının pozisyonunu değiştirerek gözleri paralel hale getirmeyi amaçlar. Ameliyat sonrası da bazı durumlarda destek tedaviler gerekebilir.

Erişkinlerde şaşılık tedavi edilir mi?

Evet, erişkinlerde de çeşitli tedavi seçenekleri mevcuttur. Prizma gözlük, botulinum enjeksiyonu ve cerrahi ile şaşılık ve çift görme büyük ölçüde düzeltilebilir. Altta yatan sistemik hastalık varsa önce onun tedavisi önemlidir.

Çocuğumun gözünde kayma fark ettim, ne yapmalıyım?

Vakit kaybetmeden bir göz hekimine başvurmalısınız. Erken tanı ve tedavi, göz tembelliğini önlemenin en etkili yoludur. Hekim gerekli muayeneyi yapıp uygun tedaviyi planlayacaktır.

Şaşılık genetik midir?

Genetik yatkınlık şaşılıkta rol oynar; ailede şaşılık öyküsü olan bireylerde görülme riski daha yüksektir. Ancak tek başına genetik faktörler belirleyici değildir; kırma kusurları, nörolojik hastalıklar ve çevresel etkenler de katkıda bulunur.

Şaşılık ile ilgili sorunuz mu var?

Kendi durumunuzu yazın, Şaşılık ile ilgilenen uzman doktorlara ücretsiz iletelim; yanıtı e-postanıza gelsin.

Bu konuda kendi sorumu sor →