Von Willebrand Hastalığı

Von Willebrand Hastalığı Nedir?

Von Willebrand hastalığı, kanın pıhtılaşmasında görev alan von Willebrand faktörü (VWF) adlı proteinin yetersiz olması ya da düzgün çalışmaması sonucu ortaya çıkan, kalıtsal bir kanama bozukluğudur. Dünyada en sık görülen kalıtsal kanama hastalığı olarak kabul edilir. Pek çok kişide hafif seyrettiği için uzun yıllar fark edilmeden yaşanabilir; tanı çoğu zaman bir diş çekimi, ameliyat, doğum ya da ağır bir adet kanaması sonrasında konur.

Kanama durması için iki ana basamak vardır. Önce kan pulları (trombositler) yaralanan damar duvarına yapışarak geçici bir tıkaç oluşturur. Ardından pıhtılaşma faktörleri devreye girerek bu tıkacı sağlamlaştıran fibrin ağını örer. Von Willebrand faktörü bu sürecin her iki basamağında da rol oynar: trombositlerin damar yaralanma bölgesine tutunmasına yardım eder ve pıhtılaşma faktörlerinden biri olan faktör VIII'i kanda korur, ömrünü uzatır. VWF eksik olduğunda trombositler yeterince yapışamaz ve faktör VIII düzeyi de düşebilir; sonuçta kanama uzar.

Hastalık adını 1926 yılında Finlandiyalı hekim Erik von Willebrand'ın, Åland adalarındaki bir ailede görülen kanama eğilimini tanımlamasından alır. Bugün hastalığın birkaç farklı türü bilinmektedir ve türe göre belirtilerin şiddeti ile tedavi yaklaşımı değişir.

Hastalık erkeklerde ve kadınlarda eşit sıklıkta görülür; ancak kadınlarda adet kanaması ve doğum nedeniyle daha erken fark edilme eğilimindedir. Toplumda hafif düzeydeki VWF eksikliğinin görece yaygın olduğu, ciddi tiplerin ise nadir olduğu bilinir.

Von Willebrand Hastalığının Türleri

Hastalık, VWF'nin miktarına ve işlevine göre üç ana tipe ayrılır:

• Tip 1: En sık görülen türdür. VWF miktarı azalmıştır ancak üretilen protein normal çalışır. Belirtiler genellikle hafif ya da orta şiddettedir.
• Tip 2: VWF yeterli miktarda olabilir ancak yapısı bozuktur ve işlevini tam yapamaz. Kendi içinde alt gruplara (2A, 2B, 2M, 2N) ayrılır; her birinin davranışı ve tedaviye yanıtı farklıdır. Örneğin 2N tipinde faktör VIII'i bağlama yeteneği bozulduğu için tablo hemofiliye benzeyebilir.
• Tip 3: En nadir ve en ağır türdür. VWF neredeyse hiç yoktur, faktör VIII düzeyi de belirgin düşüktür. Spontan kanamalar, eklem ve yumuşak doku kanamaları görülebilir.

Bunların dışında, kalıtsal olmayan ve sonradan gelişen "edinsel von Willebrand sendromu" da vardır. Bazı kalp kapağı hastalıkları, kan hastalıkları, otoimmün durumlar ya da belirli ilaçlar nedeniyle VWF'nin kandan fazla temizlenmesi ya da bozulması ile ortaya çıkar.

Belirtileri

Belirtiler kişiden kişiye büyük farklılık gösterir. Hafif tiplerde kişi yalnızca bazı durumlarda sorun yaşarken, ağır tiplerde günlük yaşamı etkileyen kanamalar görülebilir. En sık görülen bulgular şunlardır:

• Sık ve uzun süren burun kanamaları; genellikle on dakikadan uzun sürer ya da baskı ile kolay durmaz.
• Hafif çarpmalarla bile kolayca oluşan, büyük ve sık morarmalar.
• Diş fırçalama sırasında ya da diş çekimi sonrasında uzayan diş eti kanamaları.
• Kadınlarda uzun süren (yedi günden fazla), çok yoğun adet kanamaları; pıhtılı kanama, sık ped değiştirme ihtiyacı, gece taşma.
• Küçük kesiklerde kanamanın uzun sürmesi.
• Ameliyat, diş işlemi ya da doğum sonrası beklenenden fazla kanama.
• İdrarda veya dışkıda kan görülmesi; mide-bağırsak sisteminden kanama.
• Ağır tiplerde eklem içine ve kas içine kanamalar.

Yoğun adet kanaması gençlik çağındaki kızlarda hastalığın ilk ve bazen tek belirtisi olabilir. Bu nedenle çok ağır adet kanaması yaşayan genç kadınlarda, demir eksikliği anemisi de varsa, kanama bozukluklarının araştırılması önemlidir.

Belirtilerin dönemsel olarak değişebileceğini bilmek de yararlıdır. Stres, enfeksiyon, gebelik ve östrojen düzeyindeki değişiklikler VWF düzeyini geçici olarak artırabilir; bu yüzden bir kişide tahlil sonuçları zaman zaman normale yakın çıkabilir ve tanı için tekrar test gerekebilir.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Hastalığın en sık nedeni VWF genindeki kalıtsal değişikliklerdir (mutasyonlar). Tip 1 ve çoğu tip 2 formu otozomal dominant geçişlidir; yani anne ya da babadan birinden gelen tek bir değişmiş gen bile hastalığa yol açabilir ve çocuğa geçme olasılığı her gebelikte yaklaşık yarıdır. Tip 3 ve bazı tip 2 formları ise otozomal resesif geçer; hastalığın ortaya çıkması için her iki ebeveynden de değişmiş gen alınması gerekir. Ebeveynler çoğu zaman hafif belirtili veya belirtisiz taşıyıcıdır.

Risk faktörleri arasında şunlar sayılabilir:

• Ailede kanama bozukluğu öyküsü olması.
• Ailede sık burun kanaması, ağır adet kanaması veya ameliyat sonrası kanama öyküsü bulunması.
• Kan grubunun O olması: O kan grubunda VWF düzeyi doğal olarak biraz daha düşük olabilir; bu durum tanıda yorumlanırken dikkate alınır.
• Edinsel formlarda kalp kapak darlığı, lenfoproliferatif hastalıklar, bazı otoimmün hastalıklar ve belli ilaçların kullanımı.

Aspirin ve benzeri bazı ağrı kesiciler (steroid olmayan antiinflamatuvar ilaçlar) trombosit işlevini bozduğu için, hastalığı olan kişilerde kanamayı artırabilir. Bu nedenle bu ilaçlar hekime danışmadan kullanılmamalıdır.

Tanı Nasıl Konur?

Tanı, ayrıntılı bir hikâye ve laboratuvar incelemelerinin birlikte değerlendirilmesiyle konur. Hekim önce kanama öyküsünü sorgular: burun, diş eti ve adet kanamalarının niteliği, morarma sıklığı, ameliyat ve diş işlemleri sonrası kanama, ailedeki benzer durumlar. Bu amaçla standart kanama anketleri ve puanlama sistemleri kullanılabilir.

Laboratuvar tarafında genellikle şu testler istenir:

• Tam kan sayımı: Trombosit sayısı ve kansızlık (anemi) varlığı değerlendirilir. Von Willebrand hastalığında trombosit sayısı çoğunlukla normaldir; tip 2B'de düşük olabilir.
• PT ve aPTT: Pıhtılaşma zamanı testleridir. aPTT, faktör VIII düşükse uzamış olabilir ancak normal sonuç hastalığı dışlamaz.
• VWF antijeni: Kandaki VWF miktarını ölçer.
• VWF aktivitesi (ristosetin kofaktör ya da benzeri testler): VWF'nin işlevini ölçer.
• Faktör VIII düzeyi: VWF ile ilişkili olarak düşük olabilir.
• Multimer analizi ve ek testler: Alt tip ayrımı için gerekebilir.

Sonuçlar stres, egzersiz, gebelik, hormon kullanımı ve kan alma koşullarından etkilenebildiği için testlerin bazen farklı zamanlarda tekrarlanması gerekir. Tanı ve tip belirleme uzmanlık gerektirdiğinden süreç genellikle hematoloji uzmanı tarafından yönetilir.

Tedavi Seçenekleri

Von Willebrand hastalığı için kalıcı bir kür bulunmamakla birlikte kanamaları kontrol altına almak için etkili tedaviler vardır. Tedavi planı hastalığın tipine, kanamanın şiddetine ve kişinin yaşam koşullarına göre hekim tarafından belirlenir. Aşağıda genel yaklaşımlar özetlenmiştir; bu bilgiler hekim değerlendirmesinin yerini tutmaz.

• Desmopressin (DDAVP): Vücudun kendi depolarından VWF ve faktör VIII salınımını artıran bir ilaçtır. Özellikle tip 1'de ve bazı tip 2 formlarında etkilidir. Tip 3'te etkisizdir, tip 2B'de ise uygun olmayabilir. Genellikle hekim, ilacın işe yarayıp yaramadığını önceden bir deneme ile değerlendirir.
• VWF içeren faktör konsantreleri: Desmopressin'in yeterli olmadığı, ağır kanama ya da büyük cerrahi durumlarında kullanılır. Kandan elde edilen ya da rekombinant ürünler mevcuttur.
• Traneksamik asit: Pıhtının erken çözülmesini engelleyen ilaçtır. Burun, ağız ve adet kanamalarında tek başına ya da diğer tedavilere ek olarak kullanılabilir.
• Hormonal tedavi: Ağır adet kanaması olan kadınlarda kombine doğum kontrol hapı ya da hormonlu rahim içi araç gibi seçenekler kanamayı azaltmak için hekim tarafından önerilebilir.
• Demir tedavisi: Sürekli kan kaybı demir eksikliğine yol açtığından, kansızlık varsa demir takviyesi gerekebilir.
• Edinsel formlarda altta yatan nedenin tedavisi.

Diş çekimi, cerrahi girişim ya da doğum gibi planlı işlemlerden önce mutlaka hematoloji uzmanı ve ilgili bölüm hekimi birlikte bilgilendirilmeli, gerekirse koruyucu tedavi planlanmalıdır. İlaçların dozu, süresi ve seçimi kişiye özeldir; kendi başınıza ilaç başlamayın veya bırakmayın.

Gebelik, Doğum ve Kadın Sağlığı

Gebelikte VWF düzeyi genellikle yükselir ve özellikle tip 1'de kanama riski gebelik boyunca azalabilir. Ancak doğumdan sonra düzeyler hızla eski haline döndüğü için, doğum sonrası ilk günlerde ve haftalarda ağır kanama (postpartum kanama) riski artar. Bu yüzden hastalığı bilinen kadınların gebeliği, hematoloji ve kadın hastalıkları ve doğum uzmanlarının birlikte izlediği, doğumun kanama konusunda hazırlıklı bir merkezde yapıldığı bir plan içinde yürütülmelidir.

Gebelik planlayan kadınlarda ayrıca genetik danışmanlık, çocuğa geçiş olasılığının konuşulması açısından yararlı olabilir. Ağır adet kanaması yaşayan kadınlar bu şikâyeti normal sayıp ihmal etmemeli; uzun süren veya pıhtılı kanamalar için hekime başvurmalıdır.

Çocuklarda Von Willebrand Hastalığı

Çocuklarda hastalık çoğunlukla sık burun kanaması, kolay morarma ve diş çekimi ya da bademcik-geniz eti ameliyatı sonrası uzun süren kanama ile fark edilir. Bebeklerde ve küçük çocuklarda bu bulgular çocuğun normal düşme ve çarpmalarıyla karıştırılabilir. Ailede kanama öyküsü varsa çocuk hekimi ya da hematolog bilgilendirilmeli, özellikle ameliyat öncesinde tarama yapılmalıdır.

Ergenlik çağındaki kızlarda ilk adet döneminde başlayan aşırı kanama önemli bir ipucudur. Okul, spor ve günlük etkinlikleri sınırlandırmaya gerek olmayabilir; ancak çarpma riski yüksek temaslı sporlarda hekimin önerileri dikkate alınmalıdır.

Günlük Yaşam ve Korunma

Hastalık kalıtsal olduğu için önlenemez; ancak komplikasyonları azaltmak ve yaşam kalitesini artırmak mümkündür:

• Aspirin ve benzeri kanamayı artıran ağrı kesicileri hekime danışmadan kullanmayın. Ağrı için hangi ilacın güvenli olduğunu hekiminizle konuşun.
• Her sağlık kuruluşunda, diş hekiminde ve eczanede von Willebrand hastalığınızı belirtin. Tanı kartı ya da bilgi notu taşımak yararlıdır.
• Diş sağlığınıza özen gösterin; düzenli diş fırçalama ve diş eti sağlığı diş eti kanamasını azaltır.
• Burun kanamasında başı hafif öne eğerek burun kanatlarına on dakika kesintisiz baskı uygulayın; sık tekrarlıyorsa hekime başvurun.
• Yüzme, yürüyüş gibi düşük riskli sporlar genellikle uygundur; çarpışma içeren sporlarda hekiminize danışın.
• Anemi riskine karşı demirden zengin beslenin ve gerekirse düzenli kan sayımı yaptırın.
• Ailedeki diğer bireylerin de gerektiğinde taranması, tanı almamış yakınların korunması açısından önemlidir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlarda bir hematoloji uzmanına ya da aile hekimine başvurmanız önerilir: sık tekrarlayan veya on dakikayı aşan burun kanamaları, nedeni belirsiz büyük morarmalar, yedi günden uzun süren ve günlük yaşamı etkileyen adet kanamaları, diş çekimi veya ameliyat sonrası beklenenden fazla kanama, ailede kanama bozukluğu öyküsü ve operasyon planlanıyorsa kanama hikâyesi.

Aşağıdaki durumlarda gecikmeden acil servise başvurun: baskıyla durmayan kanama, kusmuk veya dışkıda kan, siyah renkli dışkı, başa darbe sonrası şiddetli baş ağrısı, kusma ya da bilinç değişikliği, eklem içine kanamaya bağlı şiddetli şişlik ve ağrı, halsizlik, baş dönmesi ve çarpıntı ile giden aşırı kan kaybı belirtileri.

Sık Sorulan Sorular

Von Willebrand hastalığı hemofili ile aynı şey midir? Hayır. İkisi de kanama bozukluğudur ancak nedenleri farklıdır. Hemofilide eksik olan doğrudan faktör VIII ya da IX'dur ve çoğunlukla erkekleri etkiler. Von Willebrand hastalığında VWF proteini sorunludur ve kadın-erkek eşit etkilenir.

Hastalık yaşam süresini kısaltır mı? Doğru tanı konulup uygun önlemler alındığında çoğu kişi normal bir yaşam sürer. Önemli olan kanama riskinin bilinmesi ve gerektiğinde önceden hazırlık yapılmasıdır.

Tamamen iyileşir mi? Genetik bir hastalık olduğu için kalıcı olarak ortadan kalkmaz; ancak tedavi ile kanamalar etkili biçimde kontrol edilebilir. Edinsel formlarda altta yatan neden tedavi edilirse tablo düzelebilir.

Çocuğum hasta olursa ne yapmalıyım? Hematoloji uzmanı ile görüşerek hastalığın tipini öğrenin, okul ve öğretmenleri uygun şekilde bilgilendirin, ilaç ve aşı uygulamalarında hekim önerisine uyun.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurulmalıdır.